16
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
Шадлыг иля гям гала билмяз мцдам...
Гачдыса бир дям итим, ей щийляэяр,
Сян кими бир овла эери тез дюняр.
Овчу бу сюзляри дейиб гуртармамыш тоз думаны галхыр, ит думан ичиндян чыхыб тцлкцнц тутур. Ян цмидсиз
щалда беля инам инсаны мцкафатландырыр. Дащи шаир бу дярин фялсяфи мязмунлу щекайяни инам щаггында щимнля
битирир:
Кимдя инам олса ирадятля йар,
Даим олар сонда сяадятля йар.
Эется инамла айаг олмазмы баш?!
Бюйля фикирля зяря дюнмязми даш?!
Олса инамла гядямин цстцвар,
Даима оддан су, судан од чыхар.
Башга олурлар инам ящли тамам,
Бизляр айаг, олду баш онлар мцдам.
Ямяйя вя ямяк адамына дярин мящяббят Низами йарадыъылыьыны сяъиййяляндирян ясас кейфиййятлярдяндир.
Шаир башга ясярляриндя олдуьу кими “Сирляр хязиняси”ндя дя бу мювзуйа хцсуси диггят йетирир, ямяйи инсанын
зиняти, йарашыьы, ону щяр ъцр бялалардан горуйан бир васитя сайыр. Низами беля щесаб едир ки, щяр бир адам
ишлямяли, зящмяти иля доланмалыдыр. Истяр мягалятлярдя, истярся дя айры-айры щекайялярдя онун инсаны ишлямяйя
чаьыран щярарятли чаьырышларыны ешидирик.
Ей яхи, няфс итдир, ону чяк дара,
Рузи цчцн ачма ял алчаглара.
Дадына пахыл ризгини, йе торпаьы,
Торпаг олуб, олма рязил тапдаьы.
Гой ялиня, гялбиня батсын тикан,
Ишля, чалыш дурма бекар биръя ан.
“
Сцлейман вя якинчи”, “Кярпиъкясян гоъанын дастаны” щекайяляриндя Низами юз фядакар зящмяти иля рузи газа-
нан, зящмят чякмяйи юзцня боръ билян садя адамларын щейранедиъи сурятини йарадыр. Низами ямяк адамларындан
щямишя дярин мящяббят, йцксяк щюрмят щисс иля данышыр, онлары щяр ъящятдян башга адамлара, хцсусян ямяйя хор
бахан тцфейли щаким тябягяйя гаршы гойур. Гуру бир чюлдя дырнаьыны бел, алын тярини су едиб мящсул беъярян якинчини
эюрян Сцлейман пейьямбяр онун зящмятини мянасыз сайыр, гоъаны тохуму зай етмямяйя чаьырыр. Лакин якинчи юз
аьыллы ъавабы, сонсуз инамы, инсанын щяйатда вязифяси щаггында саьлам тясяввцрц иля мцдрик пейьямбяр Сцлейманы
утандырыр. Отдан, яляфдян юзцня палтар тохуйуб, кярпиъ кясмякля ялдя етдийи газанъла доланан гоъа бир киши гызьын
ишлядийи вахт йанына тцфейли бир эянъ эялир. Низаминин тясвириндян эюрцнцр ки, бу эянъ варлы тябягяйя мянсубдур. О,
гоъайа мяслящят эюрцр ки, йашы ютмцшдцр, даща ишлямясин, щеч кяс ондан бир парча чюряк ясирэямяз. Гоъа аьыллы,
мярданя ъавабы иля щямин авара эянъи утандырыр, ону юз наданлыьы, тцфейлилийи цчцн эюз йашы тюкмяйя мяъбур едир.
Гоъанын сюзляриндя саьлам, айыг бир щяйат фялсяфяси эцлцмсяйир, щяр кяси юз щяйатына нязяр салмаьа, ким олдуьуну
анламаьа йюнялдир. Низами ясярляриндя ямяк вя ямяк адамларына беля саьлам мцнасибят шаирин йарадыъылыьындакы
демократизмин, щуманизмин ян парлаг ифадясидир.
Иса пейьямбярля ялагядар вердийи бир щекайядя Низами мцдрик бир инсанын сурятини йарадыр. Базарын башында бир
дястя адам гарьа-гузьун кими бир ит ъямдяйини дювряйя алыб, онун цфунят, хястялик мянбяйи олмаьындан данышыр,
додаг бцзцрляр. Нювбя Иса пейьямбяря чатанда, о, сюйляйир ки, щеч инъи дя бу итин дишляри гядяр аь ола билмяз. Бу
сюзляр щяр кяси щейран едир, щамы башыны ашаьы дикиб эедир, чцнки дцшцндцкляриня, данышдыгларына эюря хяъалят чякирляр.
Низами йарадыъылыьынын бюйцк идраки ящямиййяти дя мящз бунда, щяйаты бядии мянзярясини йаратмыш, ян мцхтялиф
мясялялярдян данышмыш, мцхтялиф тябягялярин щяйатындан сющбят ачмышдыр. Яфсаняви, тарихи шяхсиййятлярдян тутмуш
мцасир дюврцн ади адамларына гядяр щамы бурада якс олунмушдур. Пейьямбярляр, шащлар, хялифяляр, рущаниляр, кянд-
лиляр, кярпиъкясянляр, ялсиз-айагсыз гарылар, авара, тцфейли шящяр эянъляри, йенийетмя ушаглар, дарьалар, оьрулар, зяв-
варлар, сарай яйанлары, йящуди, атяшпяряст, мцсялман, христианлар, сарай хидмятчиляри, суфиляр, варлы шящярлиляр - Низами
поемасындакы адамларын цмуми вя гыса сийащысы белядир. Анъаг дащи шаир илк поемасында бунунла да кифайятлянмир.
Адямдян башламыш мцасирляриня гядяр инсанлыьы бцтцн кечмиши, бу эцнц вя сабащы иля якс етдирмяйя чалышан шаир ин-
саны йашадыьы тябиятдян, ъанлы вя ъансыз алямдян тяърид олунмуш шякилдя дейил, онунла бирликдя тясвир едир. Шаир нядян