15
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
йени идейаларын гялябяси цчцн йоллар эюстярир. Бу мясялядя она яхилийин мцбариз щуманист бахышлары истигамят верир.
Халг ичярисиндя бюйцйцб, йашайыб мцдрикляшян, шящяр сяняткарлары иля даим тямасда олан, гялби халгын азадлыьы вя
хошбяхтлийи цчцн дюйцнян, гялями иля “кичик” адамларын щцгугуну мцдафияйя галхан гцдрятли сяняткары ХЫЫ ясрин ян
хялги фикир ъяряйанларындан олан, айрыъа бирлик формасына чеврилян яхиликдян кянарда тясяввцр етмяк олармы? Она эюря
дя шаирин поемасындакы бир чох фикирляр яхиляри шящяр сяняткарларынын бу мцбариз бирлийини йада салыр. Низами йенилийин
кющняликля мцбаризясиндян данышанда яхиляр кими дцшцняряк кющня ягидяляри, кющня будаглары ъясарятля доьрайыб
тюкмяйи мяслящят билир. Фяаллыьа, щярякятя цстцнлцк верир.
Низами дцнйанын зянэинлийи, даими инкишафы, эет-эедя даща да эюзялляшмяси щаггында сон дяряъя щейранлыгла
данышыр. Шаиря эюря, щяйат даим ирялийя доьру инкишафдан ибарятдир; фикирлярдя, бахышларда даим бир щярякят вя ирялиляйиш
вардыр.
Эцндя бу баьдан йени бир бар эяляр,
Щяр ширининдян дя ширин мейвяляр.
Чохлу щямаилдир црякляр тамам,
Щяр бири хошдур о бириндян мцдам.
Щям бу йолун йолчулары бах ки сян,
Зиряк олур дястя ютян дястядян.
Бу ирялиляйиш вя инкишаф заманы кющняликля йенилик гаршы-гаршыйа эялир. Кющнялик юз йерини асанлыгла эцзяштя
эетмир, йениликся онунла вурушмаг, она галиб эялмякля юзцнц тясдиг едя биляр. Дащи шаир мцбариз бир мюв-
гедя дурараг кющнялийи рядд едир.
Низаминин йениликля кющнялийин гаршылыглы мцнасибяти щаггындакы фикирлярини “Бир шащзадянин щекайяси” йе-
кунлашдырыр. Щекайядя эюстярилир ки, Мярвдя йашайан эянъ бир шащзадя юлкяни йени гайда иля идаря етмяк
истяркян ятрафындакы мцщафизякар, дювлятли адамларын ъидди мцгавимятиня раст эялир, юлкя она аси олур. Кющ-
няляр тязяйя гаршы цсйан едиб ону юлцмля щядяляйирляр. Цмидини итирян, бядбинляшян эянъ шащзадя фикирли-фикирли
йухуйа эедир. Йухусунда бир гоъа она бу вязиййятдян гуртулмаьын йолуну юйрядяряк дейир:
Ей тязя ай, кющня олан бцръц сюк,
Ей тязя эцл, кюбня будаглары тюк.
Юлкя сянинля ола та бяргярар,
Шадлыг еля, сян дя йаша бяхтийар.
Демяли, йенилийин гялябясини тямин етмяк цчцн онун гаршысыны алан манеяляр арадан эютцрцлмяли, мящв едил-
мялидир. Низаминин йенилик тяряфдары олан шащзадя гящряманы да мящз беля едир. Йухудан ойанан кими ики-цч
дцшмяни арадан эютцрцр, кющня гайда-гануну позараг йени гайда-ганун йарадыр, юлкя йениляшир, абадлашыр. Бу,
Низами дюврц цчцн сон дяряъя ъясарятли бир идейа иди. Гящряманын гяти щярякяти иля разы олан шаир щекайяйя ялавя
етдийи лирик риъятдя бу идейаны даща да дяринляшдирир, гятиййят вя инамла беля йазыр:
Юлмялидир мцлкя позуглуг салан,
Говмалыдыр олса гошун бядэцман,
Гол-будаг атмаз тязя шах, бил ки, сян.
Кющня будаглары яэяр кясмясян.
Кясмясян архын юнцнц ашикар,
Эюйляря галдырмаз яли эюй чинар.
Сян булаьын эюзлярини ачмасан,
Эюздян ахытмаз су бу йер щеч заман.
“
Овчу, ит вя тцлкц” щекайясиндя биз инамлы бир шяхсин тянтяняси иля гаршылашырыг. Овчунун сядагятли, гочаг
ити бирдян йоха чыхыр. Овчу чох кядярлянир, лакин ъаныны дишиня тутуб эюзляйир, инамыны итирмир, эцъцндян артыг
бир сябрля дюзцр. Бир тцлкц эялиб овчуйа истещза едир, итиня гаршы вяфасыз олдуьуна, ондан ютрц гям чякмя-
дийиня эюря она тяня едир. Овчу тцлкцйя инамла беля ъаваб верир:
-
Щамилядир зил эеъя,
Бир эцн олар гям кечяъяк эюр неъя,
Мян бу дар овлагда онунчцн шадам,