12
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
юзцндя беля яняняви дини ифадялярля олса да, чох ъидди иътимаи проблемляря тохунур. Низаминин сяняткар
мювгейи бу щадисяляря мцнасибятдя дя ачыг-айдын диггяти ъялб едир; шаир охуъуну щяйяъанландырыр, шаирин
ящвал-рущиййяси, цряк тялатцмляри охуъуйа да сирайят едир. Мялум олур ки, бцтцн бу тярифляр, мцраъиятляр ясл
мятлябя кечмяк цчцн бир бящанядир. Зяманясиндян сон дяряъя наразы олан шаир Аллаща вя пейьямбяря дя
бюйцк идеаллар наминя мцраъият едир, гядим дцзлцк вя доьрулуг, тямизлик дюврцнцн, исламын илк илляринин
щяйатыны гайтармаьа чаьырыр:
Пярдяни ат, тякъя юзцн чых чюля,
Пярдя мян олсам да, ону мящв еля.
Чярхя юз аъизлийини ет бяйан,
Ач дяхи дцнйа дцйцнцн дурмадан.
Нягшини поз, дурма тез ол рузэарын,
Сурятини мящв еля улдузларын...
Ким ки севир зцлмяти, нурдан сян ет,
Ким ки севир ъювщяр, яряздян эен эет...
Зцлм одуна тезъя су тюк бир эюряк,
Торпаьын алтында гой итсин кцляк...
Сон мисралар шаирин щяйяъаныны даща айдын ифадя едир. Шеирдя дюрд цнсцр (од, су, торпаг, щава) анъаг за-
щири поетик эюзяллик хатириня йох, бюйцк фикирлярин образлы ифадяси цчцн хатырланыр. Зцлм вя ядалятсизлик аловлары
цзяриня су тюкцлсцн, ядалят бярпа едилсин, мяням-мянямлик, гцрря, башга сюзля, юзбашыналыг, щагсызлыг йели
торпаьа эюмцлцб йох олсун - дейян шаири наращат едян онун зяманяси, инсанларын талейидир. Ейни щяйяъанлы,
наращат чаьырыш пейьямбяря мцраъият щиссясиндя дя юзцнц айдын эюстярир.
Поеманын мцгяддимясиндя шеир вя сянят мясяляляриня дя хцсуси диггят йетирян шаир сюзцн мейдана
чыхмасы, инсан щяйатында ролу, онун гиймяти вя с. щаггында сющбят ачыр. Сюзц хилгятин биринъи эюзяли адлан-
дыран Низами доьру эюстярир ки, гялям щярякятя башлайан замандан дцнйанын эюзцнц сюзля ачыбдыр. Сюз ин-
санын ъаны, бядян ися онун мянзилидир. Байраглар сюз гядяр гялябя чала билмяз, сюз щяр шейдян гиймятлидир:
Кимся алыб сюз вя зяри бир сабащ
Сяррафа эюстярди, деди: - Ей гочаг,
Кющня гызыл, йа тязя сюз йахшыдыр?
Сюйляди уста: - Тязя сюз йахшыдыр.
Гасид олуб сюз щарайа эетмяди?
Сюз кими кимся бир иши етмяди.
Эюрцндцйу кими, Низами сюзя эениш мянада йанашыр, дилин, бядии сюзцн, нитгин, йазынын бяшяриййятин ин-
кишаф тарихиндяки мисилсиз ролундан, онун мцасир щяйатда ящямиййятиндян данышыб, сюзц инсанын ъаны вя юзц
щесаб едир. Низами цмумиййятля сюздян данышдыгдан сонра шеир щаггында сющбят ачыр, яршин ютян бцлбцлц
сайдыьы шаирин зящмятиня йцксяк гиймят верир, ону пейьямбярляря йахын тутур. Шаир вя шеир гаршысында ъидди
иътимаи вязифяляр гойан Низаминин фикринъя, шеир инсанлары тярбийя етмяк васитясидир.
Ким ки сюзя верди сыьал, сащманы,
Сюзля биширди чий олан инсаны.
Низами шеирин асан йазылмадыьыны, дярин дцшцнъяляр, йарадыъылыг изтираблары нятиъясиндя йарандыьыны гейд
едир. Онун йаратдыьы щяр сюз ъанын бир парчасыдыр, гялбин диши иля йонулмуш щейкялдир; о, йени сюз цчцн ахтары-
ша башлайанда эащ юлцр, эащ дирилир. Шаир йарадыъылыг просесиня чох ъидди бир иш кими йанашыр, онун аьырлыьындан
данышыр.
Мядян ачыб тапмаг цчцн бир эющяр,
Йедди эюйя фикри салар ряхняляр.
Йахшы сюзц ювладына тай тутар,
Сяй едиб илщам атайа охшадар.
Хош няфяси ъанлара динълик веряр,