13
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
Щяр сюзц диллярдя эязяр сярбясяр.
Няггашыса ким бу эюзял дилбярин,
Бил ки, о, шаирдир, оху сюзлярин.
Ясл сяняткар, щягиги шаир щаггында Низаминин гянаяти белядир. Дащи шаир сюзц щюрмятдян салан алчаг
адамлара, вар-дювлят вя шющрят хатириня она-бунамядщиййя йазанлара да биэаня галмыр, онлары нифрятля ха-
тырлайыр. Низами дцнйа Интибащынын ян гцдрятли шаирляриндян бири кими поезийа сянятиня онун инсана, щяйат
щягигятиня хидмяти бахымындан гиймят верир. Шаирин фикринъя, щяр шеир гаралайаны, гафийя гошанлары шаир адлан-
дырмаг олмаз:
Чохлу чапарлар бу йолу эетдиляр,
Алчаг оланлар ону хар етдиляр.
Дидди бу сюз, парчалады баьрымы,
Сюз бязяйян тюкдц сюзцн абрым.
Ъандыр цряк мейвясинин гиймяти,
Онлар цчцн йох су гядяр щюрмяти.
Тапды ялиндян неъя ей чярх, аман,
Йалтаг олуб шеря дцйцнляр салан...
Гызыл цчцн саралыб-солан, гызылла сюзц гиймятдян салан, сюз лялини гиймяти олмайан даш-гаша дяйишян бу
шаиръикляри Низами алчаг адландырыр. Защирян сарайларда йцксяк мювге тутан бу адамларын юзлярини алчалтдыьыны
Низами щям нифрят вя гязяб, щям дя цряк аьрысы иля гейд едир. О, сарай шаири вязифясинин агибятиндян сюз ачыр,
сарайларда бир мцддят зярли дон эейянлярин ахырда гурьушун йедийини, ъивя кими зярдян ютрц юлянлярин ахырда
Султан Сянъярин дямири иля мящв олдугларыны хатырладыр. Низами шеири уъуз тутмаьы рява эюрмцр, шаирдян аьыр
зящмят, бюйцк ирадя тяляб едир.
“
Нуширяван вя байгушларын сющбяти” щекайяси романтик планда ишлянся дя, реал щяйатын ейбяъярликлярини
чох доьру якс етдирир. Ясярин гящряманы олан Нуширяван исламдан хейли яввял йашамыш Сасани щюкмдарыдыр.
Лакин бурада тясвир едилян щяйат Низами дюврцнцн щяйатыдыр. Нуширяванын ов заманы гаршылашдыьы мянзяря
ХЫЫ ясрин мянзяряси, Низаминин эюрдцйц, йандыьы фаъиянин тясвиридир. Шаир ядалятсизлийин, гятл вя гарятин
щяддини ашдыьыны эюстярмяк цчцн мараглы бир цсул ишлятмишдир; щямишя харабалыг севян байгушлар шащы йахшы
таныйырлар. Онлар яминдирляр ки, яэяр шащлары будурса, аз бир вахта мин-мин кянд харабайа чевриляъякдир. Гуш
дили билян вязирин кюмяйи иля байгушларын сющбятини динляйян Нуширяван хяъалят чякир, ямяллярини йадына салыб
пешман олур.
Бурда Низами Нуширяванын дахили монологуну верир. Бу дцшцнъя монолог щекайянин ян эцълц щиссясидир.
Шащын бцтцн бяд ямялляри юз дили иля садаланыр, хяъил, пешман олдуьу онун юз дилиндян сюйлянир:
Бармаьыны дишляди шащ: Зцлмя бах.
Гушлара чатмыш ситямимдян сораг.
Эюр неъя зцлм ейлядим инсанлара,
Байгуш отуртдум евя, ейванлара.
Юзэя малын зцлм иля алдым, йетяр,
Галдым юлцмдян ня гядяр бихябяр.
Олду бу эцн зцлм тамаша мяня,
Вай ола мящшяр эцнц рцсва мяня.
Бяли, гийамятдя тамам бунлары,
Щей сораъаглар тюкцлян ганлары.
Ащ! Ня гядяр йетди мяламят мяня,
Бясдир юмцрлцк бу хяъалят мяня.
Сюйля, бу вардан ки билинмир сайы,
Сам ня эютцрдц, йа Сцлейман няйи?
Шащын дили иля дейилян бу сюзляр Низами ясринин ядалятсиз шащлары цчцн ъидди иттищам иди. Бу иттищам ъанилярин
йашамаьа щаггы олмадыьыны, онлары мящв етмяк, етдикляри эцнащларын, гарят етдикляри малларын, тюкдцкляри
ганларын щесабыны бир-бир сорушуб ъязаларыны вермяк лазым олдуьуну эюстярир. Бу щиссядя эцълц бир инкар да