14
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
вар. Лакин Низами романтик сяняткар кими гящряманы дяйишдирир; Нуширяван ядалятли ишляр эюрмяйя башлайыр,
тарихдя Адил Нуширяван ады иля таныныр. Бу, шаирин арзусу иди. О истяйирди ки, дюврцнцн залым щакимляри Нуши-
ряван кими щярякят етсинляр. Анъаг бунлар сюз иди. Низами дя щисс едирди ки, сюзляря ящямиййят верян аздыр.
Бунунла беля, шаир сянятин тясир эцъцня инаныр, сюз, сянят васитясиля ямял, иш тяляб едирди. “Бящаня эятирмя,
бунлар сюздцр, сяндян ися иш тяляб олунур. Яэяр ишляр сюзля дцзялсяйди, Низаминин ишляри эюйляря уъаларды”.
Бу етирафда, бу инамда мцдрик, мцбариз, наращат бир гялбин аьрылары эизлянмишдир. Шащын дарьасы сярхош щалда
эяляряк кимсясиз гарыны тящгир едир, филан эеъяйарысы филаны филан кцчядя ким юлдцрцб дейя сорьу-суала тутур,
ъанини онун евиндя ахтарыр. Гары бу ъинайятин неъя, ня цчцн баш вердийини дягиг баша дцшцр. Яэяр шащын дарьасы
сярхош оларса, ъаниляр ган тюкяъякляр. Ъамаат тящгир олунаъаг, шащын ядаляти йох олаъагдыр.
Дяхлини мцлкцн талайыр оьрулар,
Дул гарылардан чякилир сорьулар.
Шащын цзцня, щярякятляриня диггятля бахан гары ону йахшыъа юйрянир, щюкмдарын бу зцлмдя иштирак етдийи-
ни, юзбашыналыг вя ъинайятляря шяраит йаратдыьыны баша дцшцр. Бу йердян щекайянин икинъи щиссяси башлайыр. Яэяр
биринъи щиссядя гары шикайятчидирся, икинъи щиссядя бир иттищамчы – халг иттищамчысыдыр. Гары ону шащлыьа лайиг
олмайан гул, гарятчи, утанмаз, щцнярсиз, оьру адландырыр. Гарынын бу сюзляри илдырымтяк чахыр, алов кими сачы-
лыр. Щекайянин ахырында Низами лирик риъятя кечир, ясярдя тясвир едилян щадисяляри юз дюврц иля ялагяляндиряряк
йазыр:
Инди ядалятдян, аман, йох сораг,
Гачмыш о, Симцрья апармыш пянащ.
Мави бу чардагда абыр йох даща,
Ясла бу торпагда эюрцнмцр щяйа.
Галх, Низами, йаш ахыт сян йеня,
Ган йашы сяп ганлар олан гялбиня.
Бюйцк сяняткарын халгын щалына ня гядяр црякдян йандыьыны, елин фаъиясиня неъя аъы эюз йашлары тюкдцйцнц, садя
адамларын дярдиндян айры бир дярд-гями олмадыьыны эюстярян вя шярщя, изаща ещтийаъы олмайан бу аловлу, щям дя
фярйад долу мисралары Йахын вя Орта Шярг Интибащында щуманизм идейаларынын ян йцксяк, мисилсиз бир ифадяси кими гий-
мятляндирсяк, сящв етмярик.
Дярин ифшаедиъи мязмуну етибариля “Залым падшащла защидин дастаны” вя “Султан Сянъяр вя гары” щекайяляри бир-
бириня чох йахындыр. Яэяр “Султан Сянъяр вя гары”да шащ мямурларынын ъинайятляри вя шащын бу ъинайятляря лагейдлийи
якс олунмушса, “Залым падшащла защидин дастаны”нда феодал эерчяклийинин башга бир кюлэяли ъящяти ачылыб эюстярилмиш-
дир. Султан Сянъяр шикайятляри ешитмир, ящямиййят вермир, ъинайяткарлары ъязаландырмыр, онлара шяраит йарадырса, бу ще-
кайядя тясвир едилян залым падшащ даща гяддардыр. О, щяр тяряфи ъасусларла долдурмушдур, щагг зцлмцндян шикайят
едянляри мящв етдирир. Онун юлкясиндя шащын ялейщиня данышмаг ян горхулу ъинайят сайылыр. Бу ися Низами дюврцнцн
мянзярясидир. Она эюря дя Й.Е.Бертелс бу щекайяни “Сирляр хязиняси”нин ачары вя поеманын ян йахшы щекайяси адлан-
дырыр. Доьрудан да, Низами “Сирляр хязиняси” иля зяманясинин ейбяъярликляриня эцзэц тутмуш, щяр шейи олдуьу кими
эюстярян бир поезийа айнасы йаратмышдыр. “Залым падшащла защидин дастаны”нда, адындан эюрундцйц кими, ики ясас
сурят вардыр: залым падшащ вя доьручу гоъа. Залым падшащ ордусуна, хязинясиня, ъасусларына эцвянир, доьручу
гоъа ися дцзлцйя. Залым падшащ щамыны ганла горхудуб сусдурмаг, юзцня табе етмяк, гул вязиййятиня салмаг
истяйир. Доьручу гоъа ися дцзлцйцндян дюнмцр, залымын инадыны сындырыр, ону юзцня тяслим едир. Дцзлцйцн гаршысында
ъялладын гылынъы ялиндян дцшцр, гязябдян бозармыш цзц эцлцмсцнмяйя мяъбур олур. Доьрудур, бу бир романтикадыр,
лакин онда эцълц, инкаредилмяз бир щяйат щягигяти вар. Дцзлцк ейбяъярлийин, залымлыьын, гяддарлыьын цзцня эцзэц
тутуб ону юзцня бахмаьа, утанмаьа, юз-юзцнц инкара мяъбур едир. Залым залымлыьыны даныр, щаггында залым дейян
гоъаны гятля йетирмяйя щазырлашдыьы щалда фикрини дяйишир, ону ифша вя инкар едян, щечлийини горхмадан цзцня дейян
эцъсцз, зяиф, онсуз да юлдцрцляъяйини дцшцнцб шащын йанына кяфян эейиниб эялян, ъясарятли, ифшаедиъи сюзляриндян
дюнмяйян доьручу гоъайа ъяза веря билмир, яксиня, ону мцкафатландырыр. Дцзлцк яйрилийя, ядалят залымлыьа, Интибащ
орта ясрляря галиб эялир.
Низами поезийасында иътимаи синифлярин, щаким тябягялярля халгын бу шякилдя гаршы-гаршыйа гойулмасы, халгын бюйцк
эцъцня инам, щюкмдар вя халг проблеминин тамамиля демократик бахымдан дцзэцн щялли Йахын вя Орта Шярг Ин-
тибащынын ян бюйцк наилиййятляриндян бири иди. Низами бунунла да кифайятлянмир, йенилийин кющняликля мцбаризяси, кющ-
нялийя гаршы амансыз дюйцшкян мювге тутмасы фикрини иряли сцрцр. О, ясрлярин думаны архасындан эяляъяйя бахараг,