241
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
бюйцк усталыгла бирляшдирмиш, демяк олар ки, щеч няйи атмамыш, лакин сянятин сярт гануну ясасында ону систе-
мя салыб, кядярли вя язямятли бир сюз абидяси йаратмышдыр. Бюйцк сюз устасы мювзунун имканларындан истифадя
едяряк щяйат, инсанлар, онларын яхлагы, ряфтары, ямялляри барядя наращат дцшцнъялярини гялямя алмышдыр.
Низами инсан вя заман проблеминя, бу проблемин айры-айры ъящятляриня поемада дюня-дюня тохунур.
Дащи шаир доьру гейд едир ки, инсанда щяля нюгсанлар вардыр. Бунунла бярабяр, о, инсаны йахшылыьа, эюзяллийя
сясляйир. Йахшы сюзц йаман сюздян цстцн тутан шаир заманын ейиблярини дя чякинмядян романтик бир пафосла
диля эятирир.
Бир чох сифятляр вар инсанда щяля,
Алмасан йахшыдыр онлары диля.
Пис сюзц аьзына алынъа инсан,
Гарнында юлдцрся йахшыдыр, инан.
Бу дцнйа доланыб дюндцкъя рузэар,
Гой сяндян йахшы сюз галсын йадиэар.
Низаминин поемасы бу щягигяти сцбут едир ки, заман инсана зиддир. Лакин инсан замана галиб эяляъяк.
Гурбанлар, фаъияляр щесабына олса да, инсан дцнйаны инсаниляшдиряъяк, заманы дяйишдиряъяк, заман юзц дя
дяйишяъякдир. Щяйатын вя тябиятин юз диалектикасы вар; хярабя олан абад олаъаг, пис олан йахшылашаъаг.
Даим хараба да олса бир дийар,
Бил ки, абадлыгдан онда нишан вар.
Истяр хараб олсун, истярся абад,
Даими бцнювря гоймамыш щяйат.
Бу диалектик дцшцнъяляр эюстярир ки, Низами инсанын заман цзяриндя гялябясиня, инди аьа оланын сабащ
мящв олаъаьына, бу эцн фаъия гурбаны оланын сабащ вцсала вя севинъя йетишяъяйиня инанмышдыр.
Лейли вя Мяънун” поемасы инсан вя заман мювзусу ятрафында шаирин дцшцнъяляриндян ибарят мющтяшям
бир поезийа цмманыдыр. Низаминин “Лейли вя Мяънун” поемасы анъаг накам бир ешг маъярасынын нязмя чя-
килмяси дейил, бялкя даща чох бу мювзудан истифадя едяряк дцнйа вя инсан щаггында йарадылмыш бядии - фялсяфи
бир ясярдир. Инсан дцшцня биляр ки, бцтцн бу сющбятлярин “Лейли вя Мяънун” мювзусу иля ня ялагяси вар. Анъаг
шаирин ясярини диггятля охусаг, анлайарыг ки, бу рянэарянэ дцшцнъяляр бирбаша “Лейли вя Мяънун” мювзусу
иля баьлыдыр. Шаир ясярин щям яввялиндя, щям дя ясяр бойу мцхтялиф йерлярдя мцхтялиф цсулларла щяйат, дцнйа,
дюврцн инсанлары, онларын амаллары, сявиййяляри, ямялляри щаггында сющбят ачыр, бу сющбятляри дя мювзуйа йад,
кянар билмир.
Ей варлыг нягшинин назири олан,
Галдыр янэялляри идрак йолундан.
Бош тябли дюйяряк щай-щарай салма,
Щеч кясин сясиня биэаня галма.
Бир тоз эюрцнся дя щяр зярря яэяр,
Дцнйа пярдясиндя о да иш эюряр.
Идрак йолундакы янэялляр дейилми Лейлинин, Мяънунун фаъиясинин сябяби? Дцнйа пярдясиндя щяр зяррянин
бир иш эюрдцйцня биэанялик дейилми бу фаъияни тюрядян? Шаир бу фикирдядир ки, гяфлят, наданлыг, биэанялик, инса-
нын юз вязифясини билмямяси онун щяйатыны зящярляйир, ону дцзэцн щярякят етмяйя гоймур. Низамийя эюря,
инсан дцнйайа дцнйанын мащиййятини анламаг, юйрянмяк цчцн эялмишдир.
Гыса сюз; дцнйада ня сян, ня дя мян
Ойунъаг дейилик хилгятимиздян.
Ня шящвят, ня йуху, ня дя ки йемяк
Щяйатын мянасы олмасын эяряк.
Йатмаьы, йемяйи бу алямдя сян
Ешшяк, юкцздя дя эюря билярсян.
Тябият гуранда хилгятимизи,
Башга сящифядя йазмышдыр бизи.