242
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
Низами инсандан айыг олмаьы, юз инсанлыг вязифясини йахшы баша дцшмяйи, йерлярин, эюйлярин сирлярини юй-
рянмяйи тяляб едир; Инсан дцнйайа ня цчцн эялмишдир? Онун бурада вязифяси нядян ибарятдир? Пейьямбяря
мцраъиятля дейилян ашаьыдакы ики мисра бялкя дя поемада галдырылан мятляблярин ана хяттини тяшкил едир:
Биз кимик, нечийик, ач эюстяр артыг,
Бцт гайыранмыйыг, бцт гыранмыйыг.
Аллаща йалварышларында да шаир дцнйа вя инсан щаггындакы дцшцнъяляриндян айрыла билмир. Дюврцндян, бу
дюврцн мятлябляриндян данышан заман алов пцскцрцр.
Илащи, дар эцндя сян ол щямдямим,
Истядийин йеря чатсын гядямим,
Сюйля ня вахтадяк бир тикя цчцн
Шаща вя эядайа йалварым щяр эцн...
Вяфасыз йаранмыш бцтцн гапылар,
Бир сянин гапында вяфа тапылар.
Бу сятирляр тякъя Аллаща мящяббятин ифадяси дейил, щямчинин дя шаирин дюврц, ону ящатя едян мцщит,
инсанлар щаггында наразылыг долу наращат дцшцнъяляридир. Мяънуну, Лейлини, онлары ящатя едян адамлары да
бядбяхт едян, кядяр вя эюз йашлары иля цзляшдирян мящз щямин мцщит вя инсанлардыр. Щяйат еля гурулмушдур
ки, инсанларын ичи дярдля, кядярля долудур. Бурда ися щям дя бир ихтийарсызлыг вардыр. Мяънунун атасына вердийи
ъаваблардан ашаьыдакы мисралара диггят едяк:
Дашлары яридяр чякдийим кядяр,
Ким юз цряйиня сыхынты истяр?!
Мяни пис талейим тягиб едир, бил,
Щеч кяс бядбяхтликдян гуртаран дейил.
Йахуд:
Мязлум мян дейилям йалныз бу йердя,
Йцзляри дцшмцшдцр мян дцшян дярдя.
Филин вцъудундан милчяйя гядяр,
Бу зцлмц чякмяйян вармыдыр мяэяр?
Лейли вя Мяънун” поемасында Низами ясярдяки щадисялярля баьлы ики мцстягил щекайя дя вермишдир ки,
бу щекайяляр поеманын ясас идейасы иля бирбаша баьлыдыр. Бунлардан ян мяшщуру “Ит сахлайан падшащ” ще-
кайясидир. Чох вахт бу щекайя ясярин ясас мювзусу иля о гядяр дя баьлы олмайан бир ялавя кими шярщ олу-
нур. Яслиндя ися щямин щекайя ясярин идейасы иля бирбаша ялагялидир вя анъаг дюврцн шащларынын зцлмкарлыьыны
тянгид етмяк цчцн гялямя алынмыш бир щекайя дейил; он ил шаща сядагятля хидмят еляйян, анъаг сонра шащ
тяряфиндян гудуз вя йыртыъы итляря атдырылан эянъ яслиндя Мяънундур. Чюлдя Мяънунла дост олан, она тохун-
майан, яксиня, ону горуйан вящшиляр ися щямин гудуз итлярдир.
Низами бу фикирдядир ки, мювъуд ъямиййят, онун инсанлары щямин йыртыъы итляр сахлайан вя хошу эялмяйян
адамлары о итляря атыб парчаладан падшаща бянзяйир, няинки бянзяйир, еля онун юзцдцр. Бу бахымдан ще-
кайянин сонунда Низаминин дедийи ашаьыдакы сюзляр тясадцфи дейилдир:
Буну сюйлямякдя бир мягсядим вар,
Сяхавят гялядир, о, ъан горуйар.
Мяънун бяслядикъя о щейванлары,
Чякди дюврясиня бир ъан щасары.
Щасар ятрафында эязян щяр щейван
Мяънунун ишиня йарады щяр ан.
Мяънуна бянзясян инсанлыгда сян,
Дцнйада ня гцсся, ня гям чякярсян.
Низаминин тясвириндя зцлмкар шащын йыртыъы итляря атдыьы эянъя нисбятян Мяънун даща йцксяк инсани сифят-