347
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
фярдиййятчилийинин вя инсана бахышынын инкарыдыр.
Низаминин йашадыьы дювр бюйцк елми кяшфляр, аьыл вя идрак дюврц иди. Орта ясрлярин дини ещкамына, мювщу-
матына Интибащ аьлы-камалы гаршы гойурду. Низами дя Интибащын ян бюйцк нцмайяндяляриндян бири кими аьыл
мясялясиня хцсуси диггят йетирир, инсанын юзцнц дярк етмясиндя онун ролуну, аьлын инсана арха олдуьуну
йазыр. Аьыллы адамы мяляк адландырыр, аьыллы инсанда йерля эюйцн бирляшдийи фикрини иряли сцрцр.
Инсана архадыр онун камалы,
Аьылдыр щяр кясин дювляти, малы.
Ким ки йетишмяди аьылдан бара,
Охшар инсан сифят яждащалара.
Зиряк адам, инсан мялякдир, мяляк.
Зиряклик эюзялдир, яъябдир, эерчяк.
Низами Аллащ верэиси олан аьылдан йох, инсанын сяйи нятиъясиндя ялдя едилян билик вя аьылдан данышыр. Инсан
ъящд сайясиндя мяляйя чеврилир, юйрянмякля дашдан эювщяр чыхардыр дейян шаир бизя мювщуматчы, тярки-дцнйа
эюрцнмцр. Онун фикирляриндя щяйата, инсанлыьа, елмя чаьыран эцълц бир щайгырыш вардыр.
Щяр ким юйрянмяйи билмяйирся ар,
Судан дцрр, дашдан да эювщяр чыхардар.
Анъаг юйрянмяйи ар билян инсан
Мящрумдур дцнйада билик алмагдан.
Чох ити зещинляр йатан олдулар,
Ахырда сахсы габ сатан олдулар,
Тялимя щявяскар чох коразещин
Иглимляр газиси олмады? Дейин.
Тялимдир дцзялдян итляри сап тяк,
Олмазмы ъящд ется бир инсан мяляк?
Инсанын анъаг сяй эюстяриб юйрянмяк, ъящд нятиъясиндя дяйишя билдийини, вящшиликдян гуртарыб мяляйя
чеврилдийини, йердян эюйя йцксялдийини шаир инамла гейд едир. Низами яталятя, тянбяллийя, тярки-дцнйалыьа
дцшмян кими ъящди, сяйи ясас эютцрцр. Cящд олмаса, ити зещин йатыр, чалышан, сяй эюстярян инсан ися щюрмят,
иззят сащиби олур, она эюря ки, сяй инсаны уъалдыр, дяйишдирир, ян гиймятли сярвятя чевирир. Низами орта ясрин сярт
щяйаты, горхунъ ганунлары гаршысында инсандан даща чох айыг-сайыглыг тяляб едир.
Бахма ки, ойнаглар атын, айыг ол,
Чятиндир ня гядяр бах эетдийин йол.
Бу йолда охшасан бир аь шащиня,
Йоллара эцн кими нязяр сал йеня.
Еля бир йола ки, овлаг йолудур,
Эюйляр каманлыдыр, эюйляр охлудур.
Низаминин инсана йени мцнасибяти, она Интибащ идеаллары бахымындан йанашмасы шаирин бцтцн фикирляриндя
юзцнц айдын бцрузя верир. Заман, ясрин инсанлары вя бу инсанларын яхлагы, оьлу Мящяммядин талейи, шаирин
юзцнцн щяйат тяърцбяси, щяйатда эюрдцйц аьры-аъылар йени инсан идеалынын ифадяси цчцн васитяйя, дялил вя
сцбута чеврилир.
Йедди эюзял” образларын тягдими бахымындан да диггяти ъялб едир. Шаир сурятляря анъаг мцяййян идейаны,
фикри тяъяссцм етдирян, щадисяляри бир-бириня баьлайан механики, защири васитя кими бахмыр; онлар щяр шейдян
яввял щяр щансы ъящятдян бири диэяриня бянзямяйян, мцяййян вярдишляри, гайьылары, кейфиййятляри олан ъанлы,
сяъиййяви адамлар кими тягдим олунурлар. Низами сурятляри биртяряфли якс етдирмяйин ялейщинядир. Идеалы анъаг
идеал, шяри дя анъаг шяр олараг эюстярмяк Низами поезийасына йаддыр. Мцряккяб вя чятин щяйат йолунда иде-
алын юзцндя нюгсанлар, бцдрямяляр олдуьу вя ола биляъяйи фикрини шаир рядд етмир. Бу, идеал суряти идеаллыгдан
чыхармыр, лакин ону щяйатиляшдирир, инандырыъы, мцяййян мянада реал шякля салыр. Яэяр Бящрамын нюгсанлары
олмасайды вя Низами ону саф идеал шяклиндя тягдим етсяйди, образ бу гядяр уьурлу алынмазды. Щюкмдар
кими Бящрам мящз сящвляри, бцдрямяляри иля даща эцълц вя инандырыъыдыр.