348
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
Низаминин Интибащ шаири кими ян сяъиййяви ъящятляриндян бири онун демократизмидир. Шаирин йаратдыьы бцтцн
сурятлярдя бу ъящят юзцнц айдын эюстярир. Шаир ясярляриндя щаким феодал-задяэан тябягяляри ичярисиндян сеч-
дийи гящряманлары халг нцмайяндяляри иля гаршылашдырыр. Идеал гящряман о вахт юзцнц инсан кими тясдиг едир
ки, халгдан юйрянир, халг ичярисиндян чыхмыш инсанларын щяйат тяърцбясиндян, мцдриклийиндян ибрят алыр. Халга
арха чевирян, она йухарыдан бахан, зцлм едян гящряман ися истяр-истямяз шяр рямзи кими тягдим олунур.
“
Йедди эюзял”дя бцтцн сурятляр ейни дяряъядя эениш вя чохпланлы шякилдя тясвир едилмямиш, ясас диггят
ися Бящрам Эур суряти цзяриндя ъямлянмишдир. Бцтцн галан сурятляр щюкмдарын щяйат йолунда бу вя йа баш-
га шякилдя онунла ялагялянир, ону даща айдын вя ятрафлы сяъиййяляндирмяйя кюмяк едир. Йяздэцрд, Неман,
Фитня, чобан, Растц-Рювшян, Чин хаганы, Мянзяр, Шидя, Симнар вя башга сурятляр илк нювбядя идеал сурят кими
йарадылан Бящрам Эуру даща йахшы баша дцшмяйя имкан верир. Бу сурятляр Бящрам Эур цчцн мцщит, щяйат,
фон тяшкил етмякля бярабяр щям дя айрыъа ящямиййятя маликдирляр. Бящрам Эур щямин сурятляр аляминдя
щярякят етмякля онлардан фярглянир. Онлар юзляри дя бири диэяриня охшамыр.
Шаир щаким феодал-задяэан нцмайяндяляринин тясвириня даща эениш йер вермишдир. Поеманын мянфи сурятляри
дя бу тябягя ичярисиндя эюстярилмишдир. Халг ичярисиндян сечдийи гящряманлары шаир щямишя ишыглы бойаларла вер-
миш, ачыг-айдын онларын мцдриклийиня, ъясарятиня, инсанилийиня щейранлыьыны билдирмишдир. Чобанын, Фитнянин,
мящбусларын симасында шаирин инсан идеалы вя ясас тенденсийасы якс олунмушдур. “Йедди эюзял”дя мяркязи
сурят Бящрам Эурдур. О, Низаминин йени инсан ахтарышларынын тязащцрцдцр. “Хосров вя Ширин” поемасында-
кы Хосров сурятиндя шаир ешгин тясириля онун дяйишмясини, тякмилляшмясини эюстярирся, бурада гящряманын
мцряккяб щяйат щадисяляри нятиъясиндя дяйишмясини, инкишафыны гялямя алмышдыр. Низами йеня дя ядалятли
шащ суряти йаратмаьа ъящд етмямиш, бялкя халг ядябиййатында, Фирдовси “Шащнамя”синдя ядалятли шащ
кими тягдим едилян Бящрам Эурун сящвлярини, бцдрямялярини вя бу йолла юзцнц тясдигини эюстярмишдир.
Низами Бящрам Эурун даща чох юз-юзцнц ахтармаьы цзяриндя дайанмышдыр. Инсан вя щюкмдар кими
инкишафын сон щяддиня чатан Бящрамы тясвир елямяк фикриндян Низами йан кечир.
Бящрамы Низами яввялъя Йямяндя эюстярир. Онун Йямян щяйаты сонракы щяйатына уйьун верилмишдир.
Бящрам бурада иътимаи щяйатдан кянардадыр. Ов едир, яйлянир. Онун хатириня Хявярняг тикилир. Мащир овчу
кими Бящрам ъясарятли вя ядалятли ишляр эюрцр. Яждащаны юлдцрцб ащунун интигамыны алыр вя явязиндя бюйцк
хязиня тапыр. Бош вахтларында Хявярнягдяки отаьа эялир, эюзяллярин шяклиня бахыб хяйаллара далыр. Бурада
Бящрамын йедди эюзялин ешги иля хяйала далмаьы онун башга ишляриня мане олмур. Онсуз да онун щеч бир
иши йохдур. Бящрам бу щярякяти иля ъинайят ишлямир. Лакин бунунла Бящрамын характериндяки бир гцсура ишаря
едилир. Охуъу айыг салыныр. Ятрафында баш верянляря лагейд олан, эцнцнц овда, Хявярнягдя хяйала далмагла
кечирян Бящрамын бу щяйаты узун сцрмцр. Атасынын юлцмц онун щяйатында йени бир мярщялянин башланмасына
сябяб олур. Атасынын тахт-таъына сащиб олмаг цчцн бюйцк ъясарят вя мярдлик эюстярир. О, Хосров кими
горхудан юлкясини гойуб гачмыр. Яксиня, гануни тахт-таъы алмаг цчцн Ирана гайыдыр.
Бящрамын ону истямяйян Иран яйанларына мцнасибяти, атасынын яксиня ядалятли олаъаьы щаггында вердийи
вядляр, ганунсуз шащла ряфтары, ики шир арасындан таъ эютцрмяси - бунлар щамысы ядалятли, ъясарятли, идеал инсан
вя шащ кими ону севдирир. Бящрамын ики шир арасындан таъ эютцрмяси рямзи мяна дашыйыр, тахт-таъы ялдя сах-
ламаьа гадир олдуьуну билдирир, ону ян горхулу дцшмянлярля мцбаризядя горуйа биляъяйи мянасыны ифадя
едир. Щалбуки Бящрамын атасынын тахтына ганунсуз олараг отурмуш шащ ики шир арасындан таъ эютцрмяк шяртини
ешидян кими горхусундан сцрцшцб тахтдан дцшмяк истяйир. Бу щадися эюстярир ки, щямин шяхс эяляъякдя дя
тахт-таъы, башга сюзля, юлкяни тящлцкялярдян горуйа билмяйяъякдир. Онда беля гцдрят вя ъясарят йохдур.
Демяли, онун шащ олмаьа щеч бир габилиййяти, ляйагяти вя ихтийары да йохдур.
Бящрам ики шир арасындан таъ эютцряркян яйанларын вя халгын севинмяси, ону алгышламасы оnдан иряли эялир
ки, щямин адамлар Бящрамын юлкяни тямсил едян таъ уьрунда щеч бир тящлцкядян чякинмядийини, ян горхулу
дцшмяндян беля гохмадыьыны эюрцр, ондакы гцдрят, ляйагят вя ъясарятин шащиди олурлар. Онлар Бящрамын
симасында арзуладыглары бир щюкмдары эюрцрляр. Бящрам Эур буну сонралар да дюня-дюня тясдиг едир.
Инсан вя щюкмдар кими юзцнц тясдиг едян Бящрам Эур гураглыг вя аълыг илляриндя дювлят хязинясинин
щесабына ящалини чюрякля тямин едир. Тяк бир няфярин аъындан юлмясиндя юзцнц эцнащкар сайыр, гара эейинир.
Щямин аълыг дюврцндя о, щятта щейванларын, гушларын да гайьысына галыр. Боллуг илляриндя ися инсанларын эцн-
лярини шад, шян кечирмяси цчцн тядбирляр эюрцр.
Бунун нятиъясидир ки, нечя ил боллуг олур. Адамлар тянбялляшир, силащлары сатыб чальы аляти алырлар. Она эюря
дя Чин хаганы гяфилдян щцъум едяндя онунла вурушмаг цчцн юзляриндя эцъ тапа билмирляр.
Бящрам Эурун бир щюкмдар кими илк сящвляриндян бири бу иди ки, инсанын вязифясини йейиб йатмагда эюрцрдц.
Щалбуки Низаминин гянаяти будур ки, инсан эяряк йем далынъа гачмасын. Дцздцр, Бящрам Эур аьыллы бир тядбирля
юлкяни тящлцкядян гуртара билир. Юлкя йенидян абадлашыр, щамы шадлыг ичиндядир. Бящрам еля дцшцнцр ки, бцтцн