457
ИСKЯНДЯРНАМЯ
Искяндяри анадан олдуьу эцндян тясвиря башлайыр. Мялумдур ки, Искяндярин милли мяншяйи барядя ики рявайят
вар.
Бу ади рявайятлярин бириндя Искяндярин садяъя бир тярки-дцнйа оьлу олмасы вя Македонийа щакими Фейлягус
(
Филипп) тяряфиндян оьуллуьа эютцрцлмяси, диэяриндя ися онун Иран шащы Даранын оьлу олмасы тясдиг едилир. Ни-
зами щяр ики рявайят щаггында мялумат верир, лакин о, тясдиг едир ки, Искяндяр Фейлягусун оьлудур.
Беляликля, Искяндярин Иран тахтынын вариси олмасы мягсядиля гурашдырылан рявайяти Азярбайъан шаири рядд
едир. Яслиндя Низами Искяндярин румлу олдуьуну тарихи щягигятя садиг галмаг наминя тясвир едир; Искяндяр
Низаминин севдийи, онун арзу вя амалларыны ифадя едян бир бядии сурят, ядяби гящрямандыр.
Бцтцн йарадыъылыьы бойу ону даим дцшцндцрмцш иътимаи щяйат щягигятлярини арамыш олан бюйцк мцтяфяк-
кир шаир инсан вя ъямиййят мцнасибятлярини юз фялсяфи консепсийасы ясасында айдынлашдырмаьа ъящд етмиш, бу
иътимаи проблемлярля баьлы олан суаллара ися Искяндяр васитясиля ъаваб тапмаг истямишдир.
Щяля илк ири щяъмли ясяри олан “Сирляр хязиняси”ндян башлайараг, Низами феодал ъямиййятиндя мцшащидя
етдийи иътимаи вя мяняви нюгсанлары ифша едяряк, онлары щансы йолларла арадан галдырмаг мцмкцн олаъаьы
щаггында дцшцнмцшдцр. Дюврцня эюрядир ки, Низами щямишя юз ясярляринин бядии гцдряти вя идейа мязмуну
иля феодал щакимляря тясир эюстярмяк вя онлары ядалятя чаьырмаг, бир сюзля, онлары “йахшылашдырмаг” истямиш-
дир. “Хосров вя Ширин”, “Йедди эюзял” поемаларында да идейа истигамятинин мящз бу щядяфя йюнялдийини биз
асанлыгла эюрцр вя дуйуруг.
Бу бахымдан Искяндяр бир мцсбят гящряман кими шаирин йаратдыьы бу типли сурятлярдян чох йухарыда дурур.
Низами бир фатещ олан гящряманынын мцсбят ъящятлярини даща бариз шякилдя вермяйя чалышмышдыр.
Ясярин “Шяряфнамя” щиссясиндя эюрцрцк ки, Искяндярин мцщарибяляр апармагда мягсяди щяр йердя яда-
ляти бярпа етмякля йанашы, бу юлкялярдя йайылмыш биликляря сащиб олмагдыр. Мясялян, Иран шащяншащлыьы мяьлу-
биййятя уьрайандан сонра Искяндяр атяшпярястлярин щикмятля долу китабларыны йунан дилиня чевирмяйя фярман
верир. Искяндяри биз бу йцрцшляр ярзиндя щямишя мяшщур йунан алимляри арасында эюрцрцк. О, Дярбянд галасыны
йолкясян гулдурлардан хилас етдикдян сонра Даьыстанда йерляшян, вахтиля Иран шащларынын йай истиращят сарайы
олан Сярир галасына эедир, Кейхосровун мягбярясинин сирлярини юйрянмяк истяйир.
Доьрудур, Македонийалы Искяндяр щаггында йаранмыш тарихи вя ясатири мянбялярдя (мясялян, йящуди
дилиндя олан романда) ону гядим падшащлардан олан Алтинцсцн мягбярясиндя эюрцрцк. Низами Искяндяри о
вахткы охуъулара даща йахын вя таныш олан Кейхосров мягбярясиня эетмяйя мяъбур едир. Шаир юз гящряманына
билиъи Бялинасын дили иля баша салыр ки, дцнйада тахт-таъ, шющрят вя дювлят щамысы мцвяггятидир, йахшы ад ися
даимидир. Инсан чалышмалыдыр ки, юзцндян сонра йахшы ад гойуб эетсин, буна ися анъаг йахшы ямяллярля наил
олмаг мцмкцндцр. Падшащлар тахтына эялинъя:
Файдасыз олан бу тахт няйя эяряк?
Цстцндя башгасы юмцр сцряъяк
Файдасыз бу тахта уйма, сахтадыр,
Йеримиз тахт дейил, гуру тахтадыр.
Бу гызыл бахт дейил, версяниз фикир,
Айаьа вурулмуш аьыр кцндядир.
Бир тахт ки ябяди йер дейил сана,
Ону та дирисян парчаласана!
Бу бейтлер шаирин бцтцн юмрц бойу инам бяслядийи “ядалятли шащ”, “идеал щюкмдар” консепсийасында
дюнцш ямяля эялдийиня дялалят едир.
Щуманист сяняткар тядриъян “ядалятли” щакимлярин дя бяшяр ъямиййятиня инсанларын щямишя арзула-
мыш олдуьу сяадяти эятиря биляъяйи фикриндян ял чякмяйя башлайыр вя ясярин икинъи щиссясини тяшкил едян
Игбалнамя”дя Искяндяри азад ъямиййят мцнасибятляринин щюкм сцрдцйц хошбяхтляр юлкясиня эятирир вя
бунунла да тясдиг едир ки, бяшяр ъямиййятинин сяадят долу эяляъяйи ядалятли шащ консепсийасы иля дейил,
анъаг мадди вя мяняви азадлыг идейалары иля баьлыдыр.
Шаирин бу “сосиал утопийасы”, онун тясвир етдийи азад ъямиййят щаггында эюрцшляри о заманкы дцнйа
ядябиййатында мисилсиз бир щадися иди.
Искяндярнамя” ясяриндя шаирин йцксяк вятянпярвярлик щиссляри дя юз яксини тапмышдыр. Бу вятянпярвяр-
лик идейаларынын ян бариз тямсилчиси шаирин дярин севэи дуйьулары иля йаратдыьы Бярдя щакими Нцшабя сурятидир.
Нцшабя “Хосров вя Ширин” поемасында раст эялдийимиз Мящинбану сурятинин давамыдыр. Мараглы бурасыдыр
ки, Низами Искяндяри юз доьма йурду Азярбайъана эятирмяк цчцн билярякдян тарихи анахронизмя йол верир.