606
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
яср классик яряб дилли фялсяфя сцзэяъиндян кечирилян вя бюйцк мцтяфяккири бу вя йа диэяр шякилдя хцсусиля ма-
рагландыран фыкирлярдир. Низами гящряманларын дили иля мцхтялиф мцддяалары садалайыб гаршы-гаршыйа гойаркян,
ачыг вя долайы йолларла охуъусуну юз дцнйаэюрцшцня бяляд едир, она феодал ъямиййятиндя щюкм сцрян,
ещкам кими гябул едилмиш фыкирляря гаршы юз шцбщялярини, инамсызлыьыны ашыламаьа чалышыр.
Поемада гойулмуш мясяляляр, онларын изащы, айдын вя юртулц шякилдя, Низами азадфыкирлилийини, онун елми-фялсяфы
эюрцшляринин, хцсусян диня мцнасибятинин тарихян мцтярягги олдуьуну ачыг нцмайиш етдирир. Яэяр щиндли
алим иля сющбятдя шащ “щаггы дцшцнъядя олмаз ахтармаг” вя ону сирриачылмаз пярдя щесаб едирдися, йени
мяълисдя фяляйин “сиррини” ортайа гойур вя ону ачмаьа ъящд эюстярир: “Йарадылыш неъя олуб? Илк тяркиб нядир?
Дцнйадакы дяйишкянлик неъя баш вериб?” Йени мяълисдя сющбят бу мясяляляр ятрафында эедир.
Илк хилгят щаггында биринъи Ярясту сюз ачыр. О, йарадылышын башланьыъыны вя ясасыны щярякятдя эюрцр. Алим
щярякятдян одун йаранмасыны, оддан щаванын, щавадан суйун, суйун хылтындан ися торпаьын йаранмасыны,
бунларын гарышмасындан да нябатат вя щейванатын ямяля эялмясини сюйляйир. Валис щяр шейин ясасында олан илк
ъювщяри суда эюрцр, су вя щярякят дюрд цнсцрц вя дцнйаны йарадыр. Бялинас яввял йерин йаранмасы вя сонра
онда щярякят васитясиля дюрд цнсцрцн ямяля эялмясини гябул едир. Яэяр Ярясту, Валис вя Бялинас илк йара-
дылышдан данышаркян щярякят вя дюрд цнсцрц ясас эютцрцр, Йарадандан сющбят ачмырларса, Сократ бунларын
ичиндя биринъи олараг Йарадандан данышыр. Йараданын щейбятиндян бир булуд галхмыш, ондан эюй вя йер ямяля
эялмишдир сюйляйир. Сократын ардынъа Фярфурийус да Йарадандан вя онун йаратдыьы ъювщярин суйа, суйун ися
эюйя вя йеря чеврилмясиндян сющбят ачыр.
Щцрмцз Йараданын варлыьыны играр едир, лакин илк хилгятин ня сайаг ямяля эялмясини билмядийини сюйляйир.
Яфлатун дцнйанын Йарадан тяряфиндян майесиз йарандыьыны гябул едир.
Искяндяр бу мяълиси тамамлайараг Йараданын варлыьыны гябул едир, лакин йарадылышын неъя олдуьуну
дяркедилмяз сайыр. Низами мяълися йекун вурараг юз фялсяфы гайясини бурада ишыгландырыр. Низаминин фыкринъя,
Йарадан щяр шейдян яввял ягли йаратды вя она илк йарадылышын сирриндян башга дцнйанын бцтцн сирлярини ачды.
Низами бу мяълиси тамамлайаркян Хызрын юзцня мцраъиятля дедийи:
Бу эизли сюзляри, фикирляри сян
Нечин лал дилляре иснад едирсян?
бейти йедди алим мяълисиндя сюйлянилян мцддяа, играр вя инкарларын, яслиндя шаири дцшцндцрян фялсяфи фикирляр
олдуьуна бизи инандырыр, онун бу йолда инамы, тяряддцдц вя шцбщяляри щагда айдын тясяввцр йарадыр. Тясадцфи
дейил ки, Хызрын вердийи суала ъаваб кими ашаэыдакы бейт сяслянир:
Дюврцн кишиляри накишидирляр,
Елмя йох, нцъума щявяс едирляр.
Анъаг ясярин орта яср охуъусу цчцн йазылдыьыны нязяря алдыгда, онун щаким дцнйаэюрцшцня ня ъцр зярбя
вурдуьуну дярк етмяк олар. Поеманын бу фясли ардынъа эялян “Искяндярин пейьямбярлийя йетишмяси” фясли дя
сюйлянилянляри бир даща сцбут едир. Щямин фясилдя Искяндяр даща йарадылышдан сюз ачмайыб Йараданы ахтарыр.
Яэяр яввялляр Искяндяр йарадылыш сирри вя Йараданы дяркедилмяз щесаб едирдися, инди:
Истяди чалышыб сирляри юртян
Йедди гат сцрмяни силсин тамамян.
Мараглыдыр ки, шащ илащи гязябя эялмир, яксиня, мярщямятли Аллащ алим вя рящмдил шащын бу ахтарышы гаршы-
сында она пейьямбярлик бяхш едир. Аллащ пейьямбяр кими сяфяря чыхан Искяндярдя йеня дя дцнйяви биликляря
ещтийаъ щисси ойадыр. Пейьямбярлик сяфяриня чыхан Искяндяр дцнйяви аьла мющтаъдыр.
Низами расионализми вя азадфикирлилийи эяляъяк щадисялярин изащында хцсусиля эюзя чарпыр. Шащ йола дини ки-
таблары йох, Ярясту, Яфлатун вя Сократын йаздыьы нясищятнамяляри эютцрцр. Нясищятнамяляри охудугъа онларын
архасында гядим йунан мцтяфяккирляриндян чох Низами дцщасыны, Низами мянтиги вя Низами инсансевярлийини
эюрцрцк; мцтяфяккирин сийаси вя етик эюрцшляри бурада эениш планда верилмишдир. Низами щуманизми вя мцдриклийи
Искяндярин сяфяря чыхаркян анасына етдийи вясиййятдя дя юзцнц эюстярир.
Поеманын беля сящняляри Искяндярин бир шащ вя сяркярдя кими мцдриклийини нцмайиш етдирир, онун йцксяк
инсани кейфыййятлярини ачыр вя ону бир нцмуня кими дцнйа шащларына вя щяр шейдян яввял, шаирля щямдювр
олан шащлара эюстярир. Искяндяр ядалят сясини алямя йайараг, зцлм, наданлыг вя бядхащлыгла мцбаризяйя