686
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
1.
Дин тарихиндя Давуд эюзял сяси олан бир пейьямбяр кими таныныр. Орта ясрлярдя Давуд няьмяси, Давуд сяси
ифадяляри ян эюзял сяс мянасында ишлянмишдир. Онун ады иля баьлы олан дини китабын ады “Зябур”дур. Низами арзу
едир ки, о, сянятдя бир Давуд, “Хосров вя Ширин” ясяри ися “Зябур” кими шющрятли бир ясяр олсун.
2.
Хяллцх Орта Асийада, башга сюзля Туранда эюзялляри вя эюзял мишк ятри алынан ъейранлары иля мяшщур бир шящяр
олмушдур. Низами арзу едир ки, Хяллцх мишки инсанлара зювг вердийи кими, онун ясяри дя кюнцлляри охшасын.
3.
Низами беля щесаб едир ки, Аллащ эюй ъисмлярини вя Йери йаратдыгдан сонра Йеря тярпянмяз шякилдя дайанмаг,
эюйдяки улдузлара ися щярякят етмяк ямри вермишдир. Бундан сонра Йер щярякятсиз дайанмыш, улдузлар ися
мцяййян ганун ясасында щярякят етмяйя башламышлар.
4.
Алты йаха дедикдя алты ъящят, дюрд эювщяр дедикдя дюрд цнсцр (су, од, торпаг, кцляк) нязярдя тутулур.
5.
Улдузларын Йерин ятрафында фырланмасы щяъъя эедянлярин Кябянин ятрафына фырланмасы иля мцгайися олунмушдур.
6.
Ибращимхялил пейьямбяр бцт сындыран, атасы Азяр бцтйонан олмушдур. Низами Ибращим пейьямбяр кими бир алла-
щы севиб дя, бцтханяни бцтлярдян тямизлямяйи мяслящят эюрцр, йяни тяк аллащы севмяйи, язизлямяйи даща доьру
йол билир.
7.
Бир гары ъящря иля йун яйирирмиш. Ондан сорушурлар ки, аллащын варлыьына щансы дялиля ясасян инанмаг олар. О, ялини
ъящрядян чякир вя ъящря дайаныр. Гары дейир: - Бах буна ясасян. Ня гядяр ки, ялим ъящрядя иди, о фырланырды, еля
ки, ялими чякдим о дайанды. Мадам ки, чярхи-фяляк фырланыр, ону да бир фырладан вар. Бу мясяляни Пейьямбяря
данышырлар. Пейьямбяр буйурур: “Гары арвадларын динини мющкям тутун”. Низами бейтдя буна ишаря едир.
8.
Кечир щей Кябяни эюрмяк кюнцлдян,
Яэяр йолларда юлсям, нейляйим мян?
Низами бир чох ясярляриндя Кябяни эюрмяк арзусуну диля эятирмишдир. Бурада да щямин арзу билдирилир.
9.
Дини инама эюря, Мящяммяд пейьямбярин торпаьы язял вахты, йяни йарадылышын башланьыъ дюврцндя йоьрул-
мушдур. Низами “Йедди эюзял”дя бу фикри бир аз да дягигляшдирир вя билдирир ки, Мящяммяд пейьямбярин нуру,
йяни заты Адямин йаранмасындан йедди йцз мин ил яввял йаранмыш, юзц ися Адямдян йедди мин ил сонра дцнйа-
йа эялмишдир.
10.
Йетимлярчцн о, ширин бир нясимдир,
Одур щяр кяс дейир: “Дцрри-йетимдир”
Низами Мящяммяд пейьямбяри она эюря “дцрри-йетим” - “йетим дцрр” адландырыр ки, о, щяля анадан олмамыш
атасыны итирмиш, алты йашында оланда ися анасы вяфат етмишдир. Мяккя ъамааты она “Йетим Мящяммяд” дейирди.
Икинъи тяряфдян “йетим дцрр” ифадяси мяъази мянада надир, тяк, бянзярсиз дцрр демякдир. Беля ки, бир гайда
олараг молйускун мядясиндя чох дцрр-инъи олдугда онлар хырда олурлар. Молйускун ичиндя тяк биръя инъи олдуг-
да о, чох ири вя гиймятли олур. Щямин тяк олан инъийя “йетим дцрр” дейирляр. Башга сюзля, Низами Мящяммяд
пейьямбярин щям йетимлийиня ишаря едир, щям дя онун бюйцклцйцнц нязяря чатдырыр.
11.
О, хаслардан сечилмиш хас Айаздыр,
О, Мясуддан кечиб, Мащмуда хасдыр. Айаз Гязня щюкмдары Султан Мащмудун нядими олмушдур. Онларын
достлуьу щаггында “Мащмуд вя Айаз” адлы поема йазылмышдыр. “Короьлу” дастанындакы Ейваз сурятинин йаран-
масында да щямин Султан Мащмуд вя Айаз мцнасибятляринин изляри вардыр. Султан Мясуд Султан Мащмудун
оьлудур Мясуд хошбяхт, Мащмуд ися шяряфли, шанлы, тярифлянян демякдир. Низами бурада Пейьямбяри сечилмиш
хаслар, йяни пейьямбярляр ичярисиндян сечилмиш хас бир пейьямбяр кими, пейьямбярлярин башчысы мягамына
чатан бир шяхс кими тярифляйир.
12.
Дюрд йар дедикдя, илк дюрд хялифя – Ябубякр, Юмяр, Осман вя Яли нязярдя тутулур. Орта ясрлярдя шащларын сарайы
гаршысында эцндя беш дяфя тябил чалынармыш. Беш нювбя она ишарядир.
13.
Хялил дедикдя Ибращим Хялил пейьямбяр, Мясищ дедикдя Иса нязярдя тутулур. Низами беля щесаб едир ки, Ибращим
Хялил пейьямбяр Мящяммяд пейьямбярин ордусунун анъаг бир ясэяри, Иса ися кичик бир чавушдур.
14.
Дюйцшлярин бириндя дцшмянлярдян бири дашла вуруб пейьямбярин дишини сындырыр. Бейтдя буна ишаря олунур.
15.
Йяни сящярин ишыьы эеъянин гаранлыьыны йох етди.
16.
Эцняш Ъямшид ъамына бянзядилир. Бунунла эцняшин султан кими тахта чыхмасы вя эеъянин щакимиййятиня сон
гоймасына ишаря олунур. Ъямшид, Ъям яфсаняви Иран щюкмдары олмушдур. “Авеста”йа эюря, 900 ил щюкмдарлыг
етмишдир. Онун вахтында щеч бир шяр олмамышдыр. О, ловьалыг етдийиня эюря юлдцрцлмцш вя о вахтдан хейирля
бярабяр шяр дя мейдана эялмишдир. Ъямшидин сещирли бир ъамы олмушдур. О истядийи вахт дцнйанын щяр щансы бир
йериндя ня баш вердийини бу ъам васитяси иля эюрцрмцш.
17.
Бу мцлкя сюз Туьан шащы мцзяффяр,
Гялям тутмуш Гарахан алды хянъяр.