687
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
Туьан шащ вя Гара хан тцрк щюкмдарларынын адларыдыр. Туьан шащин демякдир, Гара хан ися бюйцк хан мяна-
сындадыр. Бязян гаранлыг эеъя гара хан адландырылыр. Шаир демяк истяйир ки, сюзцн шащини сюзцн Гара ханына, йяни
Низамийя гылынъ кими ити гялям верди.
18.
Бу йедди шащлы эюйляр” дедикдя йедди сяййаря-планет олан сяма нязярдя тутулур.
19.
Гялям сян гоймадын чалсын Цтарид,
Тикан тяк батды, атлас эейся Нащид.
Цтарид-Меркури планети йазы ишлярини щимайя едян сяййаря кими таныныр. Нащид-Зющря-Венера ися гадынлыг вя эю-
зяллик илащясидир. Йяни сян ялиня гялям аландан Меркури-Цтарид ялиня гялям алмагдан ял чякиб, сянин сюз ипяйини
эюряндя Зющрянин атлас палтары она тикан кими эюрцндц вя бядяниня батмаьа башлады.
20.
Цзцк тап, сал она фирузя гаш сян,
Сцлейман бяхшиши биздян эюрясян.
Йяни еля мювзу сеч, онун ясасында еля бир ясяр йаз ки, биз дя сяня Сцлейман пейьямбярин сяхавятиня бянзяр
бир сяхавят эюстяриб бюйцк бяхшиш верярик. Бейтдя щям дя Сцлейман пейьямбярин цзцйцня ишаря едилир. Шаир-
дян Сцлейман пейьямбярин сещрли цзцйцня бянзяр бир ясяр йаратмаг сифариш едилир.
21.
Яэяр бир дям сяня биэаня галсаг,
Сяни Фирдовси тяк наразы салсаг.
Бюйцк тцрк щюкмдары Султан Мащмуд Гязняви Ябулгасым Фирдовсийя шащлар щаггында бир ясяр йазмаьы сифариш
едир вя онун йазаъаьы ясярин щяр бейтиня бир гызыл веряъяйини билдирир. 30 ил мцддятиня йазылан 60 мин бейтлик
Шащнамя” йазылыб гуртарандан сонра Султан Мащмуд Фирдовсийя 60 мин динар явязиня 60 мин дирщям-эцмцш
пул эюндярир. Эюрцнцр, ясярин ачыг антитцрк рущу Султан Мащмуду разы салмыр, Фирдовси ися Султан Мащмудун
щярякятиндян наразы галыб ону щяъв едян бир шеир йазыб, горхудан йашадыьы йердян гачыр. Бурада щямин щади-
сяйя ишаря едилир.
22.
Щаман бу хязняни ачдым о вахт мян,
Бу гясря бир юзцл гойдум о эцндян.
Бу бейтдя вя бундан яввял эялян беш бейтдя ифадя олунан фикир бундан ибарятдир ки, Низами “Хосров вя Ширин”
поемасыны Султан ЫЫЫ Тоьрул рясми шякилдя султанлыг тахтына чыхан заман йазмаьа башламышдыр. Бу ися 1177-ъи
илин ийун –ийул айында баш вермишдир.
23.
Щябяш зцлфц о гой Тамьаъа вурсун,
О Шцштяр зинятини Чача вурсун.
Тамьаъ гядим тцрк шящярляриндяндир. Чач Дашкяндин адларындан бири олмушдур. Щябяш гаралыг, Шцштяр зиняти
дедикдя зяриф вя ялван парчалар нязярдя тутулур. Шаир демяк истяйир ки, щюкмдарын гара сачы аь цзцня йарашыг
версин, юлкяси Шцштяр парчалары кими ялван вя зяриф олсун.
24.
Она Чиндян эятирсин верэи хаган,
Мцдам Гейсяр йетирсин ъизйя Румдан.
Низами ясярляриндя Чин сюзц Тцркцстан, Туран мянасында ишлянир. Рум дедикдя Бизанс нязярдя тутулур вя онлар
гейри-мцсялман олдугларына эюря табе олдуглары юлкяйя ъизйя вермяляри арзу олунур. Йяни Сялъугиляр дювляти о
гядяр эцълц олсун ки, Тцркцстан хаганы она верэи, Бизанс гейсяри ися ъизйя вермяйя мяъбур олсун.
25.
Гялям тцркляриня салмаз о, тараъ,
Веряр бир “мим” кямяр, бир “мим” веряр таъ.
Мящяммяд сюзц яряб ялифбасы иля йазыланда онда ики “мим” щярфи олур. Шаир бундан истифадя едяряк билдирир ки,
щюкмдар гялям тцрклярини гарятя, йохсуллуьа дцшмяйя гоймур, адындакы бир “мим” щярфи иля кямяр, о бири
мим” щярфи иля таъ верир, йяни щям мадди ъящятдян кюмяк едир, щям дя мяняви ъящятдян уъалдыр.
26.
Яэяр бяхшишя ял гатса, ня олмаз?
Батар бяхшиш селиндя Ъуди, галмаз.
Ъуди Аьры даьынын гядим адыдыр. Яфсаняйя эюря, Нущ пейьямбяр дцнйаны су басаркян Ъуди даьына пянащ
апармышдыр. Шаир билдирир ки, яэяр Атабяй Мящяммяд Ъащан Пящливан бяхшиш вермяйя башласа, Ъуди даьы онун
бяхшиш туфанынын алтында галар.
27.
Ъящят чийниня алты таь о салды,
Эюй ондан дяхи доггуз сырьа алды.
Алты таь дедикдя алты ъящят (доьу, баты, эцней, гузей, ашаьы, йухары), доггуз сырьа дедикдя доггуз гат эюй
нязярдя тутулур.
28.
Икинъи бир Фиридун, щям дя Ъямшид,
Дедим йанлыш, Фиридун ня, ня Ъямшид!
Ъямшид вя Фиридун яфсаняви Иран щюкмдарлары сайылыр. Йяни Ъащан Пящливан Ъямшид вя Фиридундан чох-чох йцксяк