689
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
Нямруд е.я. Муса пейьямбярин заманында йашамыш щюкмдардыр. Бабил шящяринин тикилмяси онун ады иля баь-
лыдыр. Аллащлыг иддиасына дцшдцйц цчцн йараданын гязябиня эялмишдир. Ахырда бир милчяк онун бурнуна эиряряк
юлцмцня сябяб олмушдур. Низами ейни бейтдя милчяк вя Нямруд сюзляри ишлядяряк бу щадисяйя ишаря етмишдир.
40.
Щяйаты вар Мясищ иля бярабяр,
Сябущу щяшряъян вардыр сярасяр.
Мясищ-Иса пейьямбяр эуйа эюйя апарылмыш вя юлмямишдир. Шаир демяк истяйир ки, щюкмдар Иса кими гийамятя
гядяр йашайаъаг. Сябущ сцбщ вахты тяшкил едилян ички мяълисиня дейилир. Низами бурада Гызыл Арсланын ички ичян
олдуьуну нязяря чатдырыр.
41.
Кцляк туфаны горхунъдур, бу, доьру.
Сцлейман вар беля, бурда ня горху?!
Низами бир йандан Гызыл Арсланы щюкмдар вя пейьямбяр Сцлейманла мцгайися едир, о бири йандан о вахт
адамлары тяшвишя салан бир ящвалата ишаря едир. Беля ки, Султан Сянъяр сарайынын адлы-санлы шаири Яли Явщядяддин
Янвяри беля бир хябярдарлыг етмишди ки, 1186-ъы илин сентйабр айынын 16-да планетлярин Тярязи бцръцндя гяраны-
йахынлашмасы нятиъясиндя бюйцк бир кцляк туфаны олаъаг вя инсанлар фялакятля цзляшяъякляр. Щям дя бу хябяр-
дарлыьы Янвяри 1186-ъы илдян 30 ил яввял етмишди. Низами “Хосров вя Ширин” ясярини йазаркян бу щадисянин баш
вермясиня аз вахт галырды. Низами бу хябяря инанмадыьыны дюня-дюня билдирмишдир. Анъаг эюстярилян эцн щеч
ади бир кцляк дя ясмямишдир. Щямин вахт сюзц йалан чыхан Янвяри гейб олмушдур.
42.
Яэяр Зющщак иланы санъса нештяр,
Фиридун дястясиндя чякмя гямляр.
Зющщак – Иранын яфсаняви тарихиндя Пишдадиляр сцлалясинин бешинъи щюкмдарыдыр. Ъямшиддян сонра мин ил щюк-
мдарлыг етмишдир. Бязи мянбяляря эюря Йямяндя щаким олмуш, Бабилдя ъадуэярлик юйрянмиш вя яждащайа
чеврилмишдир. Шяр рущун юйрятмяси иля атасыны юлдцрмцш, щюкмдар олмушдур. Щяр чийниндя бир илан битир. О иланлар
инсан бейни иля гидаланырмыш. Дямирчи Эавя юнлцйцнц байраг едяряк цсйан галдырмышдыр. Фиридун Зющщакы зянъ-
ирлямиш вя Дямавянддя маьарада асмышдыр. Фиридун ядалятли бир шащ олмушдур.
43.
Бу баьда эюрся бир эцл дя о анъаг
Цфцгляр шащы адыйла вурар даь!
Гызыл Арсланы икинъи Ъямшид кими гиймятляндирян Низами беля бир фикри вурьулайыр ки, “Хосров вя Ширин” ясяринин
Ъащан Пящливанын адына йазылмасы онун да цряйинъядир. Цстялик бу ясяри шаир Гызыл Арсланын адына йазмыш олсайды,
о буна севинмязди. Ясярин гардашынын адына йазылмасы она даща хош эялир. Бейтдяки “о” сюзц Гызыл Арслана,
Цфцгляр шащы” сюзляри Ъащан Пящливана ишарядир.
44.
Ола Чин тцркляри гаршында бяндян,
Ня алнында чин олсун чинлилярдян!
Бурада Чин тцркляри дедикдя Орта Асийа тцркляри нязярдя тутулур.
45.
Йетяр, сюнмяз чыраьым, цфлямя чох,
Йягин бил, Мусада Иса дями йох!
Иса дями, йяни Иса няфяси юлцляри дирилдирмиш. Низами достунун нясищятлярини файдасыз щесаб етдийи цчцн онлары
гябул етмир.
46.
Фяляк бяхтимдя ширлик эюстярибдир,
Ня файда, амма йун ширлик верибдир.
Бу бейтлярдя Й.Е.Бертелс Низаминин Эцняш Шир бцръцндя оларкян доьулмасына ишаря олдуьуну ещтимал етмиш,
Р.Ялийев ися буну Низаминин Шир бцръцндя доьулмасына дягиг ишаря кими гябул едир. Биз ися бурада даща чох
Хосров вя Ширин” ясяринин Эцняш Шир бцръцндя оларкян йазылмаьа башланылмасына ишаря олдуьуну дцшцнцрцк.
47.
Йаманлыг Аь див олсун лап юнцндя.
Шащнамя” дя Рцстямин Аь дивля вурушмасы вя Кейкавусу азад етмяси епизодуна ишарядир.
48.
Зцщял пярэары иля Йер тякиндя
Ня вар юйрянди эюйляр мяслякиндя.
Зцщял – Шатурн орта ясрлярин улдузшцнаслыьында сонунъу планетдир. Низами демяк истяйир ки, Хосров эюйцн ян
сон нюгтяси иля Йерин тяки арасында щяр ня вар идися, щамысыны юйрянди.
49.
Гара гарьа эедяркян йорта-йорта,
Узатды тутийя зяр бир йумурта.
Гара гарьа бурада гаранлыг эеъяйя, тути эцндцзя, гызыл йумурта эцняшя ишарядир.
50.
Бу Йусиф бахма гурд олду, эцнащкар,
Йашы аздыр, яэяр онда эунащ вар!
Бурада Йусиф яфсанясиня ишаря олунур. Беля ки, “Йусиф вя Зцлейха” яфсанясиндя гардашлары пахыллыг едяряк Йусифи