692
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
Эялибдир инди Бабил даьларындан.
Яфсаняйя эюря, Бабил ъадуэярляр вятяни олмушдур. Щарут кими бир мяляк орада инсанлара сещркарлыг юйрятмишдир.
77.
Гуламлар Йаьмадан эялмишди, мунис.
Йаьма Хцтян, Хяллух, Тараз шящярляри кими, Тцркцстанда эюзялляри иля мяшщур бир шящяр имиш.
78.
Эетщаэет дцшдц Аь баь сямтя доьру.
Аь баь Бярдя йахынлыьында бир йер имиш. Кичик мешялик, кичик баь мянасында имиш. Гара баь ися бюйцк мешялик,
бюйцк баь мянасындадыр.
79.
Чыхармагдан Мугяння тяк Ай ахшам.
Мцгяння ярябъя цзц юртцлц демякдир. Щяким ибн Ята адлы бир шяхсин лягябидир. О, хялифя ял-Мещди ялейщиня
цсйан галдырмыш, 785-ъи илдя мяьлуб олмушдур. Няхшяб галасында гуйудан ай чыхарыб, узаг мясафяляря гядяр
ишыг салармыш. Бурада Шапурун шякил эюстярмясиня ишаря олунур.
80.
Асылмыш щяр телиндян айры Иса.
Йяни бянд оланлары чох иди. Сачынын щяр телиндя бир Иса кими айры бир инсан асылмышды.
81.
Деди Хосров йемяк вахты эялян дям:
Буйурсун мобяд яввял баъцбярсям”.
Баъ пящляви дилиндя сюз демякдир. Бярсям ися нар аьаъы чюпляриндян ибарятдир ки, йемяк вахты сцфря башына
гойармышлар. Зярдцштиляр йемяк цчцн сцфря ачанда дуа охуйурдулар. Буна баъцбярсям мярасими дейирлярмиш.
82.
Она Эцлэцн кими кющлян верим мян,
Олуб Шябдизля бир дюлдян о кющлян.
Поемада эюстярилир ки, Шябдиз вя Эцлэцн дяниз атынын Ян щяраг (Кяпяз) даьы ятяйиндя йерляшян бир мябяд
ичиндяки гара даша сцртцнмясиндян ямяля эялмишдир. Шябдиз вя Эцлэцн яслиндя “Короьлу” дастанындакы Гырат
вя Дурат, “Китаби-Дядя Гордуд”-дакы Арыг ат вя Туруг аты хатырладыр.
83.
Дюзцм йох билди бу дювранда бяркя,
Бягям нил иля сахлар, балла сиркя.
Бягям аьаъ адыдыр. Онун нил иля гарышмасы нилин кейфиййятини ашаьы салыр. Йяни Хосров анлайыр ки, дювран тямиз бир
шей вермир. Онун нили бягямля, балы сиркя иля гарышыг олур. Башга сюзля, аъылыг эюстярмядян ширинлик вермир.
84.
О ки, щяр мязлум цчцн дада йетди,
О Кясра ядли йаддан чыхды, эетди.
Йяни шащ мязлумлара гаршы о гядяр ядалятли ишляр эюрдц ки, Кясра Януширяванын ядаляти йаддан чыхды. Йяни Хос-
ров Нуширявандан даща чох ядалят эюстярди.
85.
Шапурун Ширини йенидян Ярмяня эятирмяси
Хосров вя Ширин” ясяриндя Ярмян Бярдяйя табе олан бир Азярбайъан торпаьы кими тягдим олунур. Юзцнц Яфра-
сийаб, башга сюзля тцрк адландыран Ширин илин бир фяслини она мяхсус олан Муьанда, бир фяслини Абхазда, бир фяслини
Ярмяндя, бир фяслини ися Бярдядя кечирир. Ярмян сюзц юзц дя албан сюзцнцн башга бир вариантындан башга бир
шей дейилдир.
86.
Деди цч-дюрд гарышга бурда пунщан
Ки, бу, Билгейс олуб, диэяр Сцлейман.
Севэи вя мещрибанлыгларына эюря Ширинля Хосров Билгейсля Сцлеймана бянзядилир. Билгейс Сцлейманын арвадыдыр.
87.
Йетирди Хосрову бир гясря, яла!
О баьдан бир будаг иди о Туба.
Туба ъяннятдя олан бир аьаъдыр. Йяни Мящинбану Хосрову еля бир гясря эятирди ки, ъяннятдяки Туба аьаъы онун
аьаъынын анъаг бир будаьы оларды.
88.
О, Айдырса яэяр, биз Афитабыг!
О, Кейхосровса, биз Яфрасийабыг!
Бурадакы истиаря вя гаршылашдырмаларла Низами Мящинбану вя Ширинин тцрк олдуьуну эюстярмякля, юзцнцн дя бир
тцрк олдуьуну билдирмиш олур. Шаир Мящинбунунун дили иля бяйан едир ки, яэяр Иранлы шащзадя Хосров бир айдырса,
биз эцняшик, яэяр о, Кейхосровдурса, биз Яфрасийабыг. Бейтдя фикир еля ифадя олунур ки, тцрк Яфрасийаб Иран
щюкмдары Кейхосровдан цстцн эюстярилир. “Шащнамя”йя эюря, Кейхосров Сяйавушун оьлу Яфрасийабын нявя-
сидир. Анъаг бу нявя Кейхосров юз бабасыны юлдцрмцшдцр. Яфрасийаб “Шащнамя” вя Низаминин ясярляриндя
тцрклцйцн тяъяссцмц, Туранын сащиби кими эюстярилир. Анъаг “Шащнамя”дя вя диэяр Иран мцяллифляринин ясярлярин-
дя Алп Яр Тунга–Яфрасийабы ашаьыламаг мейлляри вар. Фирдовси бу сурят васитяси иля тцркя мянфи мцнасибятини якс
етдирирся, Низами тцрк олдуьундан идеал гящряманларыны Яфрасийаб адландырыр вя бу ады гцрурла чякир.
89.
Гошун чякди Эцняш, бир кяшфиййатчы
Дуруб Бяръися, Нащидя ох атды.