699
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
Ящмядаьа Ящмядов “Низами елмишцнас” китабында бу бейти изащ едяряк йазыр: “Гуранын 53-ъц (Няъм) суря-
синин 17-ъи айясиндя дейилир ки, Пейьямбяр мераъ эеъяси асиманлары сейр етди, ъяннятин баьларынын вя рянэарянэ
эцлляринин йанындан кечди, лакин Аллащ иля мулагат етмяк шювгц ону о гядяр мяшьул етмишди ки, онун эюзляри
бу эюзялликляри эюрмяйя “мейл етмяди”, “Мазаь” мейл етмяди демякдир.
166.
Ганад сярди Сирафил, о , отурду,
Ону Ряфряф сарай цчцн эютцрдц.
Сирафил-Исрафил Пейьямбяри мераъ заманы мушаийят едян цчцнъц мялякдир. Ряфряф ися бу йолда Пейьямбярин
Бурагдан сонра миндийи икинъи атдыр.
167.
Гулаг чяртмякля ейляр баша дярман,
“
Сяйавуш-ганы” адлы битки дярманынын ярябъя ады “дямцлихвейн”дир. Тяръцмядя “дямцлихвейн” гардаш ганы
шяклиндя тяръцмя олунмушдур. Йяни зяманя гулаг чяртмякля дярман едир. Онун ян йахшы дярманы да “дямцл-
ихвейн”, башга сюзля Сяйавуш ганыдыр.
168.
Сян елминля о Ъалинус да олсан,
Эедярсян Ъалинустяк щяр ня гылсан.
Ъалинус дейяркян антик дюврцн мяшщур тябабят алими Клавди Гален (129-201) нязярдя тутулур. Щиппократдан
сонра о, антик дюврцн ян бюйцк тибб алими сайылыр. О, мейитйарма вя щейванлар цзяриндя апардыьы тяърцбя-
ляр ясасында анатомийа вя физиолоэийа елмлярини юйрянмишдир. Низами онун ясярляри иля эюрцнцр тяръцмяляр вя
мцсялман тибб алимляринин ясярляри васитясиля таныш олмушдур.
169.
Ня билмишсян, беля бир щяфтхандан
Ня гуртулмуш сцмцкдян, йа ки гандан.
Щяфтхан “Шащнамя”дя тясвир едилян йедди тилсимя ишарядир. Зал оьлу Рцстямин бу тилсимлярля дюйцшц вя гялябяси
тясвир едилмишдир. Низами щяфтхан дедикдя бу дцнйаны, заманын реал щяйатдакы тилсимлярини нязярдя тутур.
170.
Бязянмиш бир гарыйса кющня сюзляр,
Гызыл Зал бяс бу Янгадан ня эюзляр.
Кющня, дейилмиш сюзляр дедикдя дюня-дюня ишлянмиш мювзулар нязярдя тутулур. Гызыл Зал дедикдя “Шащнамя”
гящряманы Рцстямин атасы Зал нязярдя тутулур. О, анадан оланда сачлары аь рянэдя олур. Йяни албинос олур. О,
утандыьындан ушаьы апарыб Гаф даьынын башына атыр. Ушаьы Симурь гушу, она Янга да дейирляр, бясляйир. Зала
адятян сачына эюря Зали-Зяр, Гызыл Зал дейирляр. Низами бунлара ишаря едир.
171.
Демяздим тазя ня, кющня ня ясла,
Дедин Дягйанус – о олмаз дыр арпа.
Дини гайнаглара эюря, Дягйанус залым бир шащ олмушдур. Бир груп адам онун зцлмцндян гачыб бир маьарада
эизлянир. “Ясщаби-Кящф” адланан бу маьара инди Нахчывандадыр. Аллащын ямри иля онлар бир нечя йцз ил щямин ма-
ьарада галыб йатырлар. Айыланда ъибляриндяки пуллары хярълямяк истяйирляр. Ъамаат бу пулун Дягйанус дюврцндян
галдыьыны дейиб эцлцшцр вя онларын щеч бир гиймяти олмадыьыны дейирляр. Низами юз ясярляри иля кющня ясярляри
мцгайися едиб онлары Дягйанус пулуна бянзядир.
172.
Бу беш йцз йетмиш алты илдя щяр щал
Эюзялляр эюрмяди хятдя бу ъцр хал.
Бу бейтдя “Хосров вя Ширин” поемасынын 576-ъы илдя, милади иля 1180-81-ъи илдя тамамландыьы билдирилир. Поема-
нын яввялиндяки “Бу нязмин тарихи вя башланьыъы” бящсиндя ися ясярин 1177-ъи илин йайында йазылмаьа башладыьы
дягиг шякилдя гейд олунмушдур.
173.
Ня сябрим вар ки, щиндуму эюрцркян,
Йуйян тутдум она тцркляр кими мян.
Йяни ясярими оьурлайанлары эюряндя щарай салмадым, цзя вурмадым, щятта тцркляр гайдасы иля оьрунун йцйяниндян
тутуб, мяндян оьурладыгларыны юз щалал малы кими апармасына йардым етдим. Йяни мян тцркям ки, беля етдим.