708
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
щесабына падшащлыг рцтбясиня лайиг эюрцлсцн.
12
Илк пярэар хяттинин мяркяз нюгтяси,
Варлыьын ахыры, ян сон тющфяси...
Бейтин мянасы: эюйлярдя сахланан мцгяддяс лювщядя (лювщи-мящфуз) Аллащ юз пярэары иля йаратмаг истядийи
варлыьын ъизэисини чякяркян, Мящяммяддян башламыш вя варлыьын ян ахырынъы йарадыланы Адям ъинси олдуьу цчцн
щямин ъизэини Мящяммядля дя битирмишдир. Бурада щям дя Мящяммядин пейьямбярлярин хятми олдуьуна
ишаря вар.
13
Ящмяди-Мцрсялдян башгасы мяэяр
Вармыдыр, Танрыйа ола пейьямбяр.
Ящмяди-Мцрсял - Мящяммяд пейьямбярин лягяби, титулу. Ящмяд вя Мящяммяд адлары бир кюкдян (Щямядя)
олуб, щяр икиси шяряфли, шанлы демякдир. Мцрсял - эюндярилмиш елчи. Ящмяди-Мцрсял - шяряфли, шанлы елчи.
14
Варлыг бу цммидян майя алмышдыр,
Йеря нур, эюйляря кюлэя салмышдыр.
Цмми (ярябъя цмм - ана, цмми - анаданэялмя) - дярс алмамыш, йазы-позу билмяйян, савадсыз, авам.
Мялум олдуьу кими, Мящяммяд пейьямбяр йетим олдуьу цчцн мяктябя эедя билмямиш, йазмаг, охумаг
юйрянмямишдир. Одур ки, фяалиййятя башлайанда дцшмянляри ону авамлыгда, ъящалятдя тягсирляндирмишляр.
Бейтин мянасы: Мящяммяд пейьямбяр дярс охумадыьына бахмайараг бцтцн варлыьын майясы олмаг дяряъя-
синя наил олду.
15
Шярин беш тяблини щяр ан вурандыр,
Бцтцн Йер цзцндя шащлыг гурандыр.
Беш тябл (нювбя) - орта ясрлярдя султан вя шащларын сарайларынын габаьында хцсуси мейданчада эцндя беш дяфя
(
нювбя) наьара вя шейпур чалараг, сарай сащибинин язямятини фаш едярлярмиш.
Шярин (йяни шяриятин) беш тябли - ислам динини беш рцкнц, дайаьы, сцтуну (товщид, сялат, соун, зякат вя щаъ.) Икинъи
мисра орижиналда белядир: “Йер вилайятинин дюрд балыш гойаны”. Дюрд балыш - бурада тахт мянасында ишлянмишдир.
Кечмиш заманларда шащ вя султанларын тахтларынын цстцня дюрд балыш гойурлармыш. Бурада дюрд ъящят (шимал,
ъянуб, шярг, гярб) нязярдя тутулур вя бунунла да Мящяммяд пейьямбярин Йер цзцнцн щакими-мцтляги ол-
дуьу иддиа едилир. Бязи шярщчилярин фикринъя бурада Мящяммяддян сонра эялян дюрд хялифя (Ябу Бякр, Юмяр,
Осман вя Яли) нязярдя тутулур.
16
Ямри дя, нящйи дя дцзэцндцр, инан,
Ямри бяйянилмиш, нящйи гадаьан.
Ямр - буйуруг, нящй - йасаг, гадаьан етмяк;
Бейтин мянасы: Мящяммядин буйруглары вя йасаглары ядалят вя инсаф цзяриндя гурулмуш, чцнки о, буйураркян
саваб, хейирхащ ишляр буйурур, гадаьан едяркян ися бяд ямялляри гадаьан едир.
17
Кюлэянин цзцнц аьардан инсан
Эцняшдир, кюлэядян ня бящс ачырсан?
Рявайятя эюря, Мящяммядин кюлэяси олмамышдыр. Онун цзц аь кюлэяли олмуш, беля дя олмалы имиш, чцнки
эцняш (Мящяммяд) олан йердя кюлэя олмаз.
18
Эюзлярини тутан “мющрц-мязаь”дыр,
Баьланыб дурдуьу санма бу баьдыр.
“
Ма-загя” - Гуранын “ян-Няъм” (ХХЫ) сурясинин 17-ъи айясиня ишарядир; тяръцмяси: “О, йана бахмады”.
Мящяммяд пейьямбяр юз мераъы заманы эюйлярдяки эцлцстандан кечяркян Аллащдан ямр эялди: “Сян ятрафа
бахма ки, диггятин даьылмасын”. Мящяммяд бу кяламы эюзляри цстцня гойду вя о кялам сцрмя кими онун
эюзляриня дярман олду... Икинъи сятирдя баь Йер цзцндяки дцнйанын, эцлцстан ися эюйлярдя йерляшмиш мцгяддяс
сидр аьаъынын рямзи кими ишлянмишдир. Щямин сидр аьаъы Гуранын “ян-Няъм” сурясиндя сидрят ял-мцнтяща - ян
ахырынъы сидр ады иля тясвир олунмуш, яршин - Аллащ тахтынын йанында йерляшмиш илащи аьаъ. Бу аьаъа мялякляр беля
баха билмирляр. Мящяммяд юз мераъы заманы сидри йахындан мцшащидя етмишдир.
19
Йедди мин ил сонра эялди ъащана...
Дини рявайятя эюря, дцнйанын йарандыьы эцндян гийамят эцнцня гядяр йетмиш мин ил кечяъяк. Мящяммяд
ися дцнйа йаранандан йедди мин ил сонра анадан олмушдур.
20
Шярин ясли иля фяри ки, вардыр,
Дюрд хялифя она мющкям дивардыр.
Дюрд хялифя - Ябу Бякр (632-634), Юмяр (634-644), Осман (644 - 656) вя Яли (656-661);
Шярин ясли - ислам дининин цсулу: Гуран, щядис, иъма вя гийас. Фяр (фцру) - щямин цсулун сащяляри.
21
Йерлярдя, эюйлярдя щяр ня ъисим вар