716
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
О, бцтцн эурлардан, онун саьрысы, омбасы ися онун юзцндян, йяни бцтцн бядяниндян эюзяллик топуну удмушду.
Башга сюзля, о, бцтцн эурлардан эюзял иди, саьрысы ися бядянинин ян эюзял йери иди.
122
О атяшди, одла гощум мисалды,
Дярвиш палтарында бир мащъамалды.
Дярвишляр адятян дяри эейирляр. О эур отла бясляниб, отла гощумлуг едян бир шюля, од-алов иди; о эур дярвиш
палтары эеймиш бир эцлъамал, бир эюзял иди.
123
Белиндя гаралан о дяри гайтан
Баьламыш ъидову щяр ики йандан. Ъидов - чарпаз баьлы.
Эурун омбасы йящяря вя гара золаг ися йящяри эурун белиня баьлайан гайыша (кямяря) бянзядилмишдир.
124
Тисмя - назик, узун гайыш.
125
Ойнарды тисмяли щоггабазлартяк.
Шаирин заманында зянъи щоггабазлары тисмя иля мцхтялиф ойунлар эюстярярмишляр.
126
Гуйруьу белиндян айрылмазды щеч,
Бойну дырнаьыйла кясилмишди ляъ.
Йяни гуйруьу иля саьрысына гонан милчякляри говар, айагларынын дырнаглары ися бойнуну, гулагларыны гашыйарды.
127
Эурхан щей чапырды, эуру говурду.
Бящрам Чин тцркляри эурханиляря галиб эялдийи цчцн она Эурхан лягяби вермишдиляр. Шаир щямин адын шаираня
етимолоэийасыны изащ едяряк демяк истяйир ки, о, Эурхан йох, эурларын ханы иди.
128
Чинин о йцз эюзял ниэарыстаны...
Чин ниэарыстаны - Чиндяки будда вя Мани мябядляри. Ниэарыстан - бцтхана демякдир, бу сюзцн кюкц ниэаштян
- “
ал-ялван ъизэилярля” бязямяк, шякил чякмяк фелиндян ямяля эялмишдир. Ниэар - ал-ялван ъизэилярля бязянмиш
демякдир.
129
Щяр бири бир елин парлаг цлкяри.
Ашаьыда адлары чякилиб тясвири верилян эюзялляр йедди елин - юлкянин эюзялляри дейил, дцнйанын йашайыш мянтягясини
тяшкил едян йедди иглимин (щяр иглимя онларъа юлкя дахилдир) эюзялляридирляр.
130
Чинин хаганынын гызы Йаьманаз...
Низами поезийасындакы Чин мцасир ъоьрафи Чин демяк дейилдир. Чин дейяркян шаир Шярги Тцркцстаны нязярдя ту-
тур, тцрк сюзц ися Низами лцьятиндя эюзяллик, аьлыг, няъиблик рямзидир. Тяраз (инди Талас), Йаьма, Хотян щямин
Тцркцстан Чининдя йерляшмиш шящярлярдир вя юз эюзялляри иля мяшщур олублар.
131
Мцшки хятдян алмыш зинят гямяри.
Йяни онун гямяр - ай цзцндя мцшкя бянзяр хятляр - тцкляр йениъя чыхмышды.
132
Йедди гардаш - йедди планет.
133
Ягигя фирузя нахышы салды.
Йяни ягигя бянзяр бядяниня фирузя - йашыл рянэли либас эейиндирди. Йашыл, эюй рянэ аббасиляр сцлаляси щакимиййят-
дя олан заман (750-1258) матям рямзи олмушдур. Щямин рянэи шаир сасаниляря дя аид едир.
134
Эюй йеря енмяйя эюстярмякдя мейл,
Башыны галдырмыш Йямяндян Сцщейл.
Эюй - Бящрам, йер - Иран, Сцщейл - Бящрам. Бейтин мянасы: Йямяндя йашайыб Йямян улдузу Сцщейля бянзяйян
вя эюйляря уъалан Бящрам Ирана йцрцш едиб ону ъязаландырмаг истяйир.
135
Кясдиляр кюкцнц дикбашлылыьын...
Йяни бюйцк хятяр гаршысында дикбашлылыьы атыб мяслящятляшмяйя вя чыхыш йолу ахтармаьа башладылар.
136
Арасында о таъ гара ширлярин
Бир айды аьзында ики яждярин.
Гядим тясяввцря эюря, Ай тутуланда эуйа ону яждаща удурмуш, одур ки, яждащаны горхудуб Айы онун аьзын-
дан чыхармаг цчцн мис тешти, ляйяни дюйяряк сяс-кцй саларлармышлар.
137
Ясяддя гурмушду талейи тахты,
Сабитди, мющкямди олдугъа бахты.
Йяни Бящрамын талейи юз тахтыны Ясяд - Шир бцръцндя гурмушду, бу ися гцдрят рямзидир.
138
Цтарид цлкяри она бир ешди.
Цтарид (Меркури) планети Эцняшя йахынлашмышды, бу ися гядим астрологларын нязяриййясиня эюря сяадятя дялалят
едир.
139
Зющря Суря кечди, Мцштяри гювся,
Бу ев зийнятляниб, дюндц фирдовся.
Зющря (Венера) планети Сур (Юкцз) бцръц, Мцштяри (Йупитер) ися Гювс бцръцня йахынлашмаьы шянлик, чалыб-ойна-