745
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
Гандан бихи-руйян чыхарым нилдян.
Бихи-руйян - бойагчыларм ишлятдийи гырмызы кюк, нил ися Щиндисанда битян гара отдур.
Бейтин мянасы: Щиндистанда о гядяр ган тюкцм ки, гара от (нил) явязиня гырмызы бойа кюкц битсин.
218
Юртцлц сярвятя нювбят эялинъя,
Щинддя Чин чиниси эюрцндц инъя.
Юртцлц сярвят - Кейдин гызы демякдир. Йяни ясмяр эюзялляр юлкяси олан Щиндистандан Чинин аь эюзяли эюрцндц.
219
Баш вермиш арпадыр мцшкин буьдадан,
Дейил буьда, дейя, боз арпа сатан.
Йяни о ясмяр эюзялин арпа бойда халы буьдадан битмишди, буьдайы рянэли эюзял цзцндя иди. Бу, арпаны буьда
йериня сатыб алдаданлардан дейилди. Демяк, бунун защири буьда, ясли арпа дейил, яксиня, защири арпа, ясли буьда
иди; саф вя тябии эюзял иди.
220
Тцрк сималы иди о щиндли афят,
Шаща Щинд елиндян вермишди ъяннят.
Йяни о эюзял тцрк сималы, аьцзлц идися дя, юзц щинд гызы иди, шащ цчцн ъянняти Щиндистанда йаратмышды.
221
О руми цзцйля, щиндли дилийля
Етмиш Рум шащыны юзцня кюля.
Йяни о Рум (аь) цзлц вя щинд дилли, щиндъя данышан эюзял Рум шащыны юзцня гулам етмишди.
222
Охундан торпаьа цз гойан ъейран,
Эюзцндя тирйяктяк эюрцнцр ъащан.
Йяни онун оху иля йыхылан ъейранын эюзцндя дцнйа гаралырды; йахуд, тирйякдян мяст олан кими, эюзляри сцзцлцб
галырды.
223
Атлар дырнаьындан ипяк чюл, чямян
Ъейранэюз” олмушду ъейран эюзцндян.
Ъейранэюз” - бир нюв ипяк парча адыдыр; цстцндя ъейран эюзц кими нахышлар олдуьу цчцн беля адланыр. Бейтин
мянасы: о гядяр ъейран овланмыш ки, йер “ъейранэюз” парчасы шяклиндя иди.
224
Сцбщцн эюзяли зяр хал-халы иля,
Эюйцн хеймясиня сачаркян шюля...
Сцбщ эюзяли - Эцняш; зяр халхал - Эцняшин нуру; эюйцн хеймяси - эюй гцббяси, сяма демякдир. Бейтин мянасы:
сящяр ачылыб Эцняш эюйдя эюрцнмяйя башларкян...
225
Гара мцшк аьаъы якмишям Щинддя,
Фикрим аь йасямян тикмякдир Чиндя.
Йяни Щиндистаны фятщ етмишям, инди Чини дя фятщ етмяк истяйирям. Бурада
гара мцшк - щиндлилярин гаралыьына, аь йасямян ися чинлилярин аьлыьына
ишарядир.
226
Хябяр вер, щесабдан галмайым эери,
Сябятдя иландыр, йа сцмцкляри?
Илан кин вя ядавят рямзидир. Иланын бел сцмцйцнц ися гядим иранлылар достлуг цчцн юзляриндя сахлардылар. Бейтин
мянасы: сюйля эюрцм, арада достлуг вар, йа дцшмянлик?
227
Яфрасийаб мцлкцнцн вариси еркян,
Башыны эцняштяк уъалтды Чиндян.
Бурада Яфрасийаб мцлкцнцн вариси Искяндярдир. Яфрасийаб мцлкц ифадяси - бир заман Яфрасийабын Ираны зябт едяряк
она щаким олмасына ишарядир.
228
Зяхиря - ярзаг, сурсат.
229
Дцшцнмя, лаъивярд бойалы палтар,
Щяр шяхся эюйлярдян эялир, ей салар!
Йяни зянн етмя ки, кишинин башына эялян бяла эюйдян эялир.
230
Сарсылмаз голумдан горхмадынмы сян?
Мяним тярязимя торпаг тюкцрсян!
Биринин тярязисиня торпаг тюкмяк - ону эцъсцз саймаг, асанлыгла мяьлуб едиляъяйиня инанмаг демякдир. Йяни
полад кими эцъцмдян горхмадан мяни аьыр дашларла дейил, йцнэцл торпагла чякмяк истяйирсян.
231
Улдузлар о гядяр гызыл сяпирди,
Йер юкцзц гызыл алтына эирди.
Мифоложи тясяввцря эюря, Йер кцряси юкцз цстцндя дурмушдур. Бейтин мянасы: эеъя олду, о гядяр улдуз доьду
ки, эюйдян йеря ишыгдан санки гызыл тюкцлдц, йер юкцзц гызылын алтында дуран кими иди. (Низамидя; йер юз юкцзцнц