753
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
Гоъаман аьаъ сюзляриндян Пишдадийан сцлалясинин эуйа йедди йцз ил падшащлыг етмиш дюрдцнъц шащы Ъямшид
нязярдя тутулур. Зющщак ону тахтдан салдыьы цчцн юз тахт-таъыны итирди.
60
Чохлары истяди “Игбалнамя”ни,
Тяк она щяср етдим мян бу намени.
Намя сюзц “Игбалнамя”йя, она сюзц ися Иззяддин Мясуда ишарядир. Иззяддин Мясуд - Нуряддин Арслан ша-
щын оьлу, Мясул атабяйляринин йеддинъи щюкмдары олмуш, 1218-ъи иля гядяр щакимиййят сцрмцшдцр. Низами
Искяндярнамя”дя бир нечя дяфя Иззяддин Мясудун адыны чякмиш, “Игбалнамя”ни дя она итщаф етмиш вя оьлу
Мящяммяд васитясиля ясяри Мясула эюндярмишдир. Онун щакимиййятдя олдуьу дювр (1214-1218) нязяря алын-
дыгда, эюрцнцр ки, Низаминин вяфаты бизим гябул етдийимиз 1209-ъу илдян сонра олмушдур.
61
Дейирляр о хоруз банлар щяр сящяр,
Йердяки хорузлар она сяс веряр.
Низами юзцнц эуйа эюйдя йашайан вя щяр сящяр илк банлайан хоруза, о бири шаирляри ися ону тяглид едяряк, йердя
банлайан хорузлара бянзядир.
62
Бир ов вурубсанса, чыхар мейдана,
Бир ясяр йазмысанса, ортайа гой.
63
Вурубсан гызыла шащ сиккясини.
Пулун цстцндя шащын ады щякк едилян кими сян дя бу гызыл кими ясярин (“Игбалнамя”нин) цстцня шащын адыны йаз-
мысан, ясяри она итщаф етмисян.
64
Алмыш фярманыны Мащмудилярдян,
Щясяби, нясяби Давудилярдян.
Мащмуд - Султан Мащмуд Гязняви вя йа Сябуктякин Гязнявиляр дювлятинин банисидир. 997-ъи илдян 1030-ъу
иля гядяр щакимиййят сцрмцшдцр. Мащмудиляр Мащмуд нясли, сцлаляси демякдир. Давуд - Сялъуг щюкмдарла-
рындан Гылынъ Арсланын бюйцк гардашы иди. Мяликшащ Сялъугинин фярманы иля 20 ил щакимиййятдя олмуш, 1107-ъи
илдя юлмцшдцр. Шаир Иззяддин Мясудун Сялъуг сцлалясиндян олан Гылынъ Арсланын бюйцк гардашы Давуд
ибн-Сцлейманла ясил-нясябъя баьлы олдуьуну эюстярир.
65
Тцнд шяраб гядящя тюкцлся яэяр,
Лял лаъивярдя шябхун ейляйяр.
Лял - гырмызы шяраб, лаъивярд ися тцнд эюй рянэли гядящ мянасында ишлянмишдир. Лял-лаъивярдя шябхун (басгын)
ейляйяр - йяни гырмызы шяраб эюй гядящин рянэини дяйишдиряр.
66
Фязада учарса яэяр цгабы..
Цгаб - гарагуш, улдуз ады.
67
Айы эюйдя фятир еляйиб эцман,
Чохлары гуйуйа дцшцбляр, инан.
Шаир Айын гуйу суйунда якс олунан шяклини фятиря, шащын чющрясини ися щямин шякл охшадыр; шаща тямянна иля
йанашанлар Айын гуйудакы шяклини фятир билиб она ъан атанлар кими юзлярини фялакятя салырлар.
68
Мяляйя бянзяйяр дивляр кянардан,
Див зцлмятдян тюряр, мялякся нурдан.
Ясатиря эюря, див гаранлыгдан, мяляк ися нурдан йаранмышдыр.
69
Нечцн Бишкин демиш она бу дювран?
О ки, мещрибандыр бцтцн шащлардан.
Бишкин кялмясини дцрцст йазсалар,
Она лайиг бир ад Кейпишин олар.
Бишкин - сюзцнцн лцьяви мянасы чох кинли демякдир. Низами бу лягябин ясярдя мядщ едилян шащын хасиййятиня
уйьун олмадыьыны билдирир вя дейир ки, онун кини дейил, яксиня, мещрибанлыьы бцтцн шащлардан артыгдыр. Буна эюря
дя шаир Бишкин (йахуд Пишкин) сюзцнцн щярфляринин йерини дейишмякля, ону Кейпишин шяклиня салыр вя бу ады шаща
даща лайиг билир; чцнки Кейпишин Иранын яфсаняви падшащы вя Кейляр сцлалясинин биринъи шащы олан Кейгубадын оьлу
Кейкавусун адыдыр.
70
Гопду бир зялзяля, эюйц ойнатды,
Шящярляр даьылыб йерляря батды.
ХЫЫ ясрдя Азярбайъанда вя о ъцмлядян, Эянъядя бир нечя зялзяля олмушдур. Бунларын ян бюйцйц 1139-ъу ил
зялзялясидир ки, рявайятя эюря, бу вахт Эянъядя 230 миня гядяр адам щялак олмушдур. Кяпяз даьы зирвясинин
чюкмяси нятиъясиндя Эюйэюлцн ямяля эялмясиня сябяб олан бу дящшятли зялзяляни Низами щяйяъанла тясвир едир.
71
Сурун эур сясиндян балыг горхараг
Атылды юкцздян бир хейли узаг.