93
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
Юзэя йазан сюзляри боръ етмядим,
Щяр няйи кюнлцм деди: “Де”. Мян дедим.
Йохсулун онда йери вар, щям шащын,
Сирляринин хязнясидир аллащын!
Низами бу ясярля дидактик поема жанрына дярин щуманист мязмун вя гейри-ади дяряъядя олан йцксяк
сяняткарлыг эятирмиш олду. Она эюря дя бурада фикрин вя сянятин чярхи беля ютцб кечмясиндян дярин бир инам
вя гцрурла сющбят ачмышдыр.
Сянаинин поемасы да щекайя вя мягалятлярдян ибарятдир. Бу ясярдяки щекайялярдян бири “Султан Мащмуд
вя гары” адланыр. Низами башга бир сцжет тапа билмядийиндян дейил, санки кимин ким олдуьуну эюстярмяк
мягсядиля “Султан Сянъяр вя гары” щекайясини йарадыр. Бу щекайялярдя ифадя олунан идейа, фикир бир-бириня ня
гядяр йахын олса да, онларын арасында йерля эюй гядяр фярг вардыр. Бцтцн ясярляриндя юзцнягядярки юлчцляри
учуруб даьыдан, кющня нырхлары сындыран Низами бурда да щямин йолла эетмишдир.
Низами “Хосров вя Ширин” ясяриндя Хосровун Рума эетмяси, Рум гейсяринин гызы Мярйямля евлянмяси
епизодуну тясвир етдийи мягамда бирдян беля бир бяйанат верир:
О гызла бяхтийар шащ дастанындан,
О Рум ящлиндян ярз етди ня дастан,
Нийатусла гошун чякмякдян орда,
Ъинащлар дцзмясиндян орда-бурда,
Демишдир башгасы, бящс етмирям мян,
Эедиб йатмышдыр о, мян бир ойагкян.
Яэяр мян нырхыны гырсам киминся,
Мяним дя нырхымы гырмазмы кимся?!
Низами етираф едир ки, башгасынын йаздыьы бир сящняни, сцжети йенидян йазарса, яввялки йазанын нырхыны сын-
дырмыш олар. Яслиндя Низами ирси юзцндян яввялки бцтцн нырхлары сындыран, алт-цст едян бир щадисядир. Бу “Сирляр
хязиняси”ндя дя белядир, “Хосров вя Ширин”дя дя белядир, о бири ясярлярдя дя.
Низами ирсинин тядгиги иля мяшьул олан айры-айры алимляр “Сирляр хязиняси” ясяринин йазылма тарихини мцхтялиф
шякиллярдя эюстярсяляр дя, онун щиъри гямяри 570 (милади 1174-75)-ъи илдя йазылдыьыны дцшцнмяк даща аьла-
батандыр.
Бу ясяр аз мцддятдя бюйцк шющрят газаныр. Азярбайъан Атабяйляр дювлятинин ян гцдрятли нцмайяндяси
олан Шямсяддин Мящяммяд Ъащан Пящляван Низамидян ешг мювзусунда бир ясяр йазмаьы хащиш едир вя
явязиндя йахшы мцкафатландырылаъаьыны билдирир. Ясярдяки айры-айры ишарялярдян беля анлашылыр ки, бу щадися 573
(1177)-
ъц илин мящяррям – сяфяр (ийун-ийул) айларында баш вермишдир ки, бу вахт Султан ЫЫЫ Тоьрул рясми шякилдя
султан елан олунуб, адына бцтцн бюйцк шящярлярдя хцтбя охунмушдур. Щятта бир аз да дягиг десяк, бу ща-
дися сяфяр вя рябицл-яввял айларынын говшаьында, эцняш шир бцръцндя оларкян баш вермишдир. “Фяляк бяхтиндя
ширлик эюстярибдир” мисрасында ола билсин ки, буна ишаря вардыр. Низами “Хосров вя Ширин” ясяринин башланьыъында
Бу нязмин тарихи вя башланьыъы” адлы бящсдя бу мясяляйя айдын ишаря етмиш вя Султан ЫЫЫ Тоьрул султанлыг тах-
тына яйляшяндя бу ясяри йазмаьа башладыьыны, “бу хязинянин гапысыны ачдыьыны” билдирир. Бу щягигятя диггят
йетирян чех алими Й.Рипка да “Хосров вя Ширин”ин 1177-1181-ъи иллярдя йазылдыьыны эюстярмишдир. Йяни Низами
ясяри 573-ъц илдя башлайыб 576-ъы илдя битирмишдир.
Поеманын эириш щиссясиндя шаир билдирир ки, о, Ъащан Пящлявандан ешг щаггында йени бир ясяр йазмаг ба-
рядя сифариш алан яряфядя бир эеъя ойаг галыб еля бир ясяр йазмаг щаггында дцшцнцр ки, онунла заманы вя
дцнйаны фятщ етсин, йяни бцтцн дцнйада бцтцн заманлар цчцн ян йцксяк, бянзярсиз бир ясяр олсун.
Ня тярзя цз тутум, тутсун ъащаны,!
Ня иш эюрмяк ки, фятщ етсин заманы?!
Низами бу дцшцнъялярдя икян гасид эялир вя дцнйа шащяншащынын буйруьуну она чатдырыр. Ъащан Пящляван
гейб мядяниндян йени бир ешг дастаны йаратмаьы” хащиш едир, явязиндя “Сцлейман сяхавяти” эюстяряъяйини
билдирир. Низами бу щиссялярдя йохсуллугдан, арпа чюряйи иля оруъ тутмагдан, арылар кими йеринин дарысгал
олмасындан, бир буъагда кечян йохсул щяйатындан сющбят ачыр. Бир юмцр гядяр Сялъцгларын, Атабяйлярин не-