94
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
СИРЛЯР ХЯЗИНЯСИ
ХЯМС
мятиня шцкцр етмясини, анъаг явязиндя бир нявазиш эюрмядийини диля эятирир. Шаир ейни заманда сарайлардан
узаг йашамасыны, тез-тез щюкмдарларын йанына эедиб-эялмямясини тябиятинин игдишлийи иля изащ едир. Низами
ясяриндяки бу игдиш сюзцнц чох вахт йанлыш олараг онун ата вя анасынын айры-айры халга мянсуб олмасы кими
изащ едирляр вя чох эцлцнъ шякилдя сиркя дейяндя анасыны, бал дейяндя атасыны нязярдя тутдуьуну йазырлар.
Щалбуки еля орадаъа Низами бу игдишлийин онун тябияти иля баьлы олдуьуну йазыр
Йашар хялвятдя бу игдиш Низами,
Йары балдыр, йары сиркя кяламы.
Ширин бир чешмядир илщамы, чаьлар.
Йцкц чийниндя зющд иля о баьлар.
О, аьзы зющд иля бош бир бцсатдыр,
Дилимся хурмадыр, аби-щяйатдыр.
Ий алдым, мишкя дюндцм тяклийимдян,
Уйушдум тяклийя симурь тяк мян.
Эцл олмаз мян тикандан мяълис цчцн,
Ишим анъаг дуадыр шаща щяр эцн.
Низами бу мисраларда игдишлийинин мащиййятини чох дягиг эюстярир: защидлик вя шаирлик, бал кими шеирляр вя
сиркя кими тцнд яхлаги тябият. Шаир эцл мяълисиндя тикан олмаьы юзцня рява эюрмцр, чцнки онун защидлийи, сярт
яхлагы шеирляриндян фяргли олараг тикана бянзяйир. Бу игдишлик бал вя сиркя, эцл вя тикан игдишлийидир.
Низами поемасынын эиришиндя ян чох диггят чякян бящслярдян бири онун ешг щаггындакы дцшцнъялярини
якс етдирир. Шаир ешги анъаг инсанла баьламыр, бялкя даща чох тябиятдя щаким олан бир ганунауйьунлуг кими
гиймятляндирир.
Эюйцн мещрабыдыр ешг адлы гцдрят,
Йер ешгин торпаьындан тапды гиймят.
Ким ешгя йад ися артыг солубдур,
Онун йцз ъаны да олса, юлцбдцр.
Севинмя ит кими йатмаг, йемякля,
Пишик дя олса, сев ъанла, црякля,
Ъащанда ъязбядян башга ня иш вар?!
Щякимляр бу ишя ешг ад гойурлар.
Бу дастана эиришдим ешг иля мян,
Ъащан долду тамам ешгин сясиндян.
Низаминин ешг щаггындакы дцшцнъяляриня тяхминян 30 бейт щяср олунмушдур. Биз онлардан анъаг бязи-
лярини нцмуня эятирдик. Шаирин щяр бейтиндя онун ешг анлайышынын айры-айры тяряфляри якс олунмушдур. Низами бу
парчада ешгин инсан щяйатынын, бялкя дя бцтцн каинат щяйатынын ясасы олдуьу тясдиглянир. Шаир беля щесаб едир
ки, варлыьын ясасы олан дюрд цнсцр бир-бирини чякмякдян, бир-бириня гаршы ешг нцмайиш етдирмякдян башга
бир иш билмир. Щякимляр, йяни билиъиляр цнсцрлярин бир-бирини беля ъязб етмясини, йяни ъазибя ганунуну ешг ад-
ландырырлар. Низами мцхтялиф мцгайисяляр, хатырламалар йолу иля беля бир щягигяти нязяря чатдырыр ки, ешгин гулу
олмагдан башга доьру йол йохдур. “Ешгин гулу ол ки, доьру йол будур!”
Низами бюйцк сяляфи Фирдовсини хатырлайанда да ешг мясялясини диля эятирир, онун “Хосров вя Ширин”
мювзусуна щяср етдийи бящсдя ешгдян данышылмадыьыны онунла юзц арасындакы мцщцм фярг кими эюстярир.
Фирдовсинин щямин бящси йазаркян алтмыш йашында олдуьуну, буна эюря дя ешг щяйяъанларынын она тясир ет-
мядийини диля эятирир.
Фирдовси “Шащнамя”синдя “Хосров вя Ширин” мювзусуна чох аз йер верилмиш, анъаг щягигятян йадда
галан сящняляр йарадылмышдыр. Низами гятиййятля нязяря чатдырыр ки, о, билиъи, йяни Фирдовси дейяни тякрар ет-
мяйиб. Дцздцр. Низами дя Хосровун Шируйя тяряфиндян юлдцрцлмяси, онун Шириня ешг елан етмяси, Ширинин
ону алдадараг Хосровун сярдабясиндя юзцнц юлдцрмяси сящнялярини гялямя алмышдыр, анъаг Низами бу
сящняляри сяляфиндян там фяргли бир шякилдя ишлямишдир. Щятта ъясарятля демяк олар ки, Низами бу епизодлары
ишляйяркян еля еъазкар бир сянят нцмайиш етдирмишдир ки, щюрмятля хатырладыьы, сянятиня ещтирам бяслядийи
Фирдовсинин, юзцнцн башга йердя дедийи ки, нырхыны сындырмалы олмушдур. Щятта биз беля дцшцнцрцк ки, Низами
ешг щаггында бир ясяр йазмаг цчцн мювзу ахтарышлары апараркян, ону мящз “Хосров вя Ширин” мювзусуну