95
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
сечмяйя йюнялдян гайнаглардан, сябяблярдян бири, бялкя дя биринъиси Фирдовси “Шащнамя”си олмушдур. Низа-
минин бу мювзу иля баьлы билдикляри, тарихи гайнаглардан юйряндикляри, Бярдя ялйазмасы, Бярдя гоъаларындан
ялдя едилян билэиляр вя с. мягамлар онун бу мювзуйа мцраъият етмяк мейлини даща да эцъляндирмишдир.
Мювзунун Фярщадла баьлы мягамларынын Азярбайъанда эениш йайылмасы да йени типли бир ясяр йаратмаьа им-
кан верирди. Хатырладаг ки, Низамидян хейли яввял артыг Гятран Тябризинин шеирляриндя Хосров, Ширин вя Фярщад
сурятляри ейни бир ешг маъярасынын гящряманлары кими хатырланырлар. Ейни заманда, эюрцнцр ки, Низами Ширинин
Бярдяли бир албан тцрк гызы олдуьуну йахшы билдийиндян, юзц дя тцрк олдуьундан бу мювзуда ясяр йазмаьа
даща мараглы олмушдур.
Илк дяфя Низаминин “Хосров вя Ширин” мювзусу иля ялагяляндирдийи Мящинбану суряти дя мараг доьурур.
Иран алими Зярринкуб щеч бир ясас олмадан Мящинбануну “Ярмян щюкмдары”, “ярмян ханымы” адландырыр.
Низами Мящинбанунун адынын Шямира олдуьуну вя бунун да “Бюйцк ханым” демяк олдуьуну билдирир. Йу-
нанларын Семирамида адландырдыьы Шаммурамат яслиндя Ассур щюкмдары олмушдур. Яслян Мидийалы олдуьу
билдирилир. Щаггында чохлу яфсаняляр вардыр. О, яслян даьлар юлкясиндян, Мидийадан олдуьу цчцн Бабил щюкмдары
онун шяряфиня “асма баь” салдырыр. Яри юляндян сонра оьуллуьу Ниннай она ешг елан едир. Адыны, ешгини лякя-
лянмякдян горумаг цчцн Семирамида эюйярчиня чеврилиб юз вятяниня, даьлар юлкясиня эялир. Шаммурамат
сюзцнцн эюйярчин демяк олдуьу да мялумдур. Эюрцнцр ки, бу яфсанянин изляри Низами дюврцндя дя Азяр-
байъанда, о ъцмлядян Бярдядя, Эянъядя диллярдя долашырмыш, щятта ола билсин ки, артыг Азярбайъан тцрк халг
йарадыъылыьында Шямира-Мящинбану яфсаняси Хосров вя Ширин мювзусу иля бирляшибмиш.
Низамидя бу гадын йцксяк яхлаг мцъяссямяси вя бир тцрк кими тягдим олунур. Ола билсин ки, Шямира-Мя-
щинбану щаггында щяр щансы албан йазылы вя йа шифащи халг йарадыъылыьы ясяри дя олмушдур ки, Низами ону Хос-
ров вя Ширин мювзусу иля бирляшдирмяйи, бу йолла Азярбайъан тцрк гадынларынын намус вя гейряти щаггында
бир щимн йаратмаьы лазым билмишдир.
Низами Эянъяви ясярдя Мящинбануну вя Ширини бир тцрк кими тягдим едир. Щям дя онун бу тягдиминдя
бир тцрк гцруру дуйулур. Хосров Бярдядя оларкян Ширинля чохлу яйлянъя мяълисляри тяшкил едир. Мящинбану
гардашы гызынын намус вя гейрятиня инанса да, бу мягамда сящв едяъяйи барядя шцбщяляря дцшцр вя она
нясищят етмяйи ваъиб билир. Бу нясищят бцтювлцкдя айрыъа бир намус, гейрят дастаныдыр. Бу нясищятдя ян ма-
раглы йер одур ки, Мящинбану юзцнц вя гардашы гызыны бюйцк тцрк щюкмдары Яфрасийабын вариси адландырыр. Иранлы
шащзадя Хосрову Кейхосров адландырырса, юзляринин Яфрасийаб олдугларыны сюйляйир.
О, Айдырся яэяр, биз Афитабыг,
О, Кейхосровса, биз Яфрасийабыг!
Бу сюзляр щям дя бир тцрк олан Низаминин гялбиндян гопан бир ифтихар сядасыдыр. Идеал инсани сифятлярля
тягдим етдийи Ширин вя Мящинбанунун цнванына, онларын дилиндян дейилян бу сюзляр ейни заманда Низаминин
юзцня аиддир, вя бизя эюря, “Хосров вя Ширин” поемасы бцтцнлцкля эцълц тцрклцк рущу иля йазылмыш бир ясярдир.
Ялбяття, Низами ясярини йазаркян мцхтялиф гайнаглара цз тутмуш, онлардан щансы юлчцдяся бящрялянмиш-
дир, анъаг “Хосров вя Ширин” поемасы башдан-айаьа Низаминин шаир тяхяййцлцнцн, мцтяфяккир дцшцнъясинин
мящсулудур. Онун ясяриндя щяр бир кичик парча беля дцшцнцляряк мцяййян мягсядля йарадылмышдыр. Бура-
дакы щяр бир сурят мцяййян инсани кейфиййятлярин дашыйыъысыдыр. Ейни заманда онлар Низаминин дцнйа вя инсан
щаггындакы дцшцнъяляринин ифадяси цчцн бир васитядир. Хосровун Бцзцрэцмидля сющбятини, онун Бцзцрэцмидя
вердийи суаллары хатырлайаг. Илк йарадылан ня олмушдур? Бу фялякляр нядир, дахилдя щяйат вар, хариъдя ня вар?
Бу улдуз ъирми няйин цстцндя дурур? Биз щардан эялмишик, щара эетмялийик, ня цчцн эялмишик? Юлянлярдян
нийя бир няфяр дуруб ня эюрдцйцнц данышмады? Бядяндян айрылан ъан щара эедир? Ъан бядяндян айры йашайа
билярми? Бу бядян гуру бир гяфясдирся, йухуда эюрдцйцмцз нахышлар нядир? Инсан о дцнйада бу дцнйанын
ишлярини йада салырмы? Бу тяфяккцр нядир? Хосров Бцзцрэцмидя бу мязмунда чох суаллар верир, ондан ма-
раглы, бязян айдын, бязян цстцюртцлц, ейщамлы ъаваблар алыр. Яслиндя Низами поемасына бир ешг маъярасынын
гялямя алынмасы кими йох, щеч олмаса, Хосровун Бцзцрэцмидя вердийи суаллар, Бцзцрэцмидин она ъаваблары,
йеня Бцзцрэцмидин “Кялиля вя Димня”дян данышдыьы щикмятляр ишыьында бахмаг лазымдыр. Ясярдяки щяр бир
сурят, онларын щяр бир щярякяти, дцшцнъяси, севэиси щямин суал вя щикмятляря неъя ъаваб вермяси иля гиймят-
ляндириля биляр. Мящз бу суал вя щикмятляр даирясиндя щярякят едян Ширин Хосрову севяряк она беля нясищят едир:
Щаман сяндян габаг шащлар ки, варды,
Билирсянми бу мцлкдян ня апарды.
Малын галса, эяляр бядхащлыг ондан,