97
ИСKЯНДЯРНАМЯ
YEDDИ GЮZЯL
LE LИ VЯ MЯCNUN
ХОСРОВ ВЯ ШИРИН
Арслан бу ясяр щаггында илк ряй сюйляйян инсанлардан бири кими “Хосров вя Ширин” ясярини беля гиймятляндирир.
Шащяншащ чийнимя ял гойду сонра,
Мяня тящсинляриндян верди сырьа.
Деди “Хосровла Ширин”дян щекайят,
Шякяр дилляр буна етмязми, ряьбят?!
Дедин сянятдя чох сюзляр эюзял сян!
Ня эювщярлярля гойдун бир тямял сян.
Щекайятляр дедин надир, ня галды?
Бизим тарих йени бир сурят алды.
Ня бцлбцлдя бу ъцр тяр бир нява бар!
Ня бир дилдя бу ъцр хош бир щава вар?
Ачыб щяр бейти етсян сян гираят,
Бу бир зейтун йаьы – ифлиъя сящщят!
Ипякдир тялгя дцшмцш, одда йанмаз,
О бишмяз одлар цстдя, бузда донмаз.
Ня щалвадыр биширдин гайнадыб сян,
Йейян бир гисмят ондан сюйляр ящсян!
Мязян сцддян дя шириндир, верир ъан,
Беля дадлы щаны алямдя дастан.
Бу сюзляри поеманын йазылмасындан ъями доггуз ил сонра Ябдцлщцсейн Зярринкубун фитнякар адландырдыьы
бюйцк тцрк щюкмдары Гызыл Арслан сюйляйир. Бу тцрк щюкмдары бир тцрк шаиринин ирандиллилярин дилиндя йаздыьы
ясяри севяряк охуйур, тящлил едир, ейни заманда тцрк дилиндя йазылмайан бу ясярля Низаминин тцрк тарихиня
йени бир щяйат вердийини хцсуси олараг вурьулайыр. Ейни заманда Гызыл Арслан да Самани, Гязняви вя щям дя
Сялъуг щюкмдарлары кими яслян тцрк олан шаирлярин фарсъа йазмасына гануни, тябии, ейни заманда онларын юзля-
ринин ряваъ вердийи бир щал кими йанашыр. Гызыл Арслан юзц дя бу тящлил вя дяйярляндирмяси иля беля бир щягигяти
нязяря чатдырыр ки, Сялъуг тцрк щюкмдарлары юзляри дя фарс дилиндя йазмаг, охумаг, бу дилдя йазылмыш ясярляри
мцталия етмякдян зювг дуймаг дяряъясиндя савадлы олмушлар. Истяр ХЫЫ ясрдя, истяр ондан даща яввялки
чаьларда, истярся дя даща сонракы дюврлярдя тцрк щюкмдарлар фарс дилиндя йазылан ясярлярин ян йахшы билиъиляри
вя хиридарлары олмушлар. Онлардан бир чохлары фарсъа шеирляр дя йазмышлар. Тцрк шаирляринин фарсъа йазмасынын
бир сябяби дя бунунла баьлыдыр. Тцрк щюкмдарлар бцтцн халглара ейни эюзля бахмыш, щяр ъцр шовинизмдян
узаг олмушлар. Онлар дцнйа вятяним, инсан миллятим ягидяси иля йашамышлар. Султан Мащмуд Гязнявинин фарс
шаири Фирдовсийя Иран шащларынын тарихиндян “Шащнамя” йазмаг сифариш етмяси бунун ян парлаг нцмунясидир.
Бу йанлыш бир яняня иди. Бцтцн Йахын вя Орта Шярги юз щакимиййятляри алтына алан тцркляр юзлярини кечмиш Иран
шащларынын вариси, давамчысы сайыр, фарс дилиндя йазыб йаратмаьа ряваъ верирдиляр. Беля олмасайды яслян тцрк
олан Гятран Тябризи, Хагани Ширвани, Низами Эянъяви, Ъялаляддин Руми, Ямир Хосров Дящляви вя диэярляри
ясярлярини фарсъа йазмаздылар.
Низами ирси щям гейри-ади инсани мязмуну, щям дя эюрцнмямиш еъазкар сяняткарлыьы иля юзцндян со-
нракы ядяби ирся йени истигамят верди. “Хямся” йазмаг, йахуд Низаминин щяр щансы бир ясяриня ъаваб йаз-
маг айры бир вцсят алды. Ейни заманда Низаминин айры-айры ясярляринин тцрк дилляриндя тяръцмяляри мейдана
эялди. Беля тяръцмялярдян бирини 1340-1342-ъи иллярдя Харязмли Гцтб ортайа гойду. О дюврцн тяръцмяляриня
уйьун олараг Гцтб Низаминин “Хосров вя Ширин” поемасыны сярбяст шякилдя чевирмишдир. Поеманын ясас мя-
гамларына садиг галан мцяллиф бязи бящсляри ихтисар етмиш, бязи мягамларда ися йени бящсляр артырмышдыр. Мя-
сялян, орижиналда Султан ЫЫЫ Тоьрулун, Ъащан Пящляванын, Гызыл Арсланын мядщиня щяср едилмиш парчалар Гцтб
тяръцмясиндя ихтисара салынмыш явязиндя Гызыл Орда щакими Тцнц бяй мядщ олунмушдур. “Хосров вя Ширин”
ясярини тяръцмя етмяк тяшяббцсляри эцнцмцзя гядяр давам етмишдир. 1947-ъи илдя “Хосров вя Ширин” по-
емасы мцасир Азярбайъан дилиня Рясул Рза тяряфиндян тяръцмя олунмушдур. Р.Рза Низами поемасыны щеъа
вязниндя тяръцмя етмиш, ясярин мязмун вя бядии хцсусиййятлярини мцмкцн гядяр сахламаьа чалышмыш, чох
вахт буна наил олмушдур. Р.Рза даща чох она чалышмышдыр ки, Низами фикри мцасир дилимизин тялябляриня уйьун
бир тярздя охуъуйа чатдырылсын. О, щярфи тяръцмя йолу иля эетмямиш, щяр бейтин мцасир дилдя даща дягиг, даща
айдын ифадясиня чалышмышдыр. Низамидя беля бир бейт вардыр: