Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
116
kəndlərinə hücumlarının təfərrüatları açıqlanır. Bu ifadələrdən məlum olur
ki, əksər kəndlərin əhalisi gözlənilən erməni basqınları haqqında qubalılar
və digər kəndlərin sakinləri tərəfindən əvvəlcədən xəbərdar edildiyindən on
minlərlə insan labüd ölümdən xilas ola bilmişdir. Həmçinin, sənədlərlə təsdiq
edilir ki, erməni hücumlarına bütün müsəlman kəndləri – həm azərbaycanlı,
həm də tat, ləzgi, qrız və s. kəndlər məruz qalmışdır. Quba kəndlilərinin şahid
ifadələrində erməni əsgərlərinin azyaşlı körpələrə, ahıl qocalara, qadınlara
rəhm etmədən törətdikləri ayrı-ayrı vəhşilik və qəddarlıq hadisələri xatırlanır.
Toplununbuhissəsinəhəmçininermənilər tərəfindənyaralanmış şəxslərin tib-
bi-ekspert müayinəsinin protokolları daxil edilmişdir ki, Novatski tərəfindən
həkimin iştirakı ilə tərtib edilən həmin sənədlərdə ayrı-ayrı insanlara yetirilən
xətərlərin xarakter və dərəcəsi müəyyən edilmişdir. Kənd sakinlərinin bütün
şahid ifadələrində kəndlərdə yandırılmış evlərin, məscidlərin, digər tikililərin,
habelə qətlə yetirilənlərin və yarala-nanların sayı haqqında məlumatlar veri-
lir, bəzi kəndlərdə erməni dəstələrinə qarşı silahlı müqavimət göstərilməsinə
dair nümunələr gətirilir.
Bu hissəyə həmçinin Quba qəzasının ayrı-ayrı kənd sakinlərinin ərizə
və müraciətləri də daxil edilmişdir ki, həmin sənədlərdə evlərin yandırılması,
anbar, dəyirman və digər tikililərin dağıdılması, maq-qaranın oğurlanması,
əşyaların qarət edilməsi və s. nəticəsində zərərçəkənlərin hər birinə vurulmuş
zərərin miqdarı haqqında məlumat verilir.
III fəslin 2-ci hissəsi Quba qəzasının kənd cəmiyyətlərinə dəymiş
zərərlər haqqında, Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası tərəfindən təklif edilmiş
şərtlərə uyğun olaraq tərtib olunmuş “qərar”larından ibarətdir. Qərarlar
zərər çəkmiş kəndin bütün sakinlərinin birgə yığıncağında tərtib edilmiş
və tələb olunan bütün bəndlər üzrə məlumatları özündə əks etdirir: qətlə
yetirilən, yaralanan, dağlarda, meşələrdə sərgərdan dolaşarkən xəstəlikdən,
acından və qorxudan həlak olan kişi, qadın və uşaqların sayı, yandırılmış və
dağıdılmış məscidlər ayrıca göstərilməklə, yandırılmış və dağıdılmış evlərin
və tikililərin sayı, oğurlanmış mal-qaranın, qarət edilmiş ev əşyalarının sayı,
zərərçəkənlərin adları, onların itkiləri barəsində məlumatlar və s. Qərarın so-
nunda bütün bu məlumatlara yekun vurularaq, həmin kəndə dəyən zərərin
ümumi həcmi göstərilir. Qərarlar kəndin birgə yığıncağında iştirak etmiş
bütün sakinlərin imzaları və starşinanın möhürü ilə təsdiq edilir.
FTK-nın bu sənədləri xüsusi əhəmiyyətə malikdir, çünki onlar zərər-
çəkənlərin sayı, qətlə yetirilmiş və əzab verilmiş insanların adı, cinsi, yaşı
haqqında daha dəqiq rəqəmləri, vurulmuş zərərin miqyasını, yandırılmış,
dağıdılmış və viran qoyulmuş kəndlərin, ictimai və fərdi müəssisələrin,
tikililərin və s. adlarını və sayını müəyyən etməyə imkan verir.
Quba şəhərinin əhalisinə dəyən zərərlər haqqında sənədlər kimi, kənd
cəmiyyətlərinin bütün qərarları da Azərbaycan dilində, ərəb əlifbasında tərtib