115
şəhər ruhanilərinin, habelə Bakı hakimiyyətinin nümayəndəsi David Ge-
lovaninin ifadələri (Sənədlər №№ 56, 61, 68, 69, 70) xüsusi əhəmiyyət
kəsb edir, belə ki, həmin ifadələrdə Quba şəhərində törədilən müsəlman
qırğınların birbaşa təşkilatçılarının – Şaumyanın və Korqanovun adları çəkilir
və Amazaspın cəza missiyasının əsil məqsədi – müsəlman əhalisinin kütləvi
şəkildə qırılması – açıqlanır. Qeyd etmək lazımdır ki, əsas şahidlərdən biri
– Quba şəhərinin şiə cəmiyyətinin başçısı Molla Hacı Baba Axundzadə
A.F.Novatski tərəfindən Bakıda, onun müvəqqəti olaraq yaşadığı Təzə Pir
məscidində ifadəsi alınmışdı və bu da istintaq üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan
sənədin alınması üçün müstəntiqin öz işinə nə qədər dəqiq yanaşdığının ba-
riz nümunəsi idi.
Fəslin 2-ci hissəsi Amazaspın erməni dəstələrinin hücumu zamanı
Quba şəhərinin sakinlərinə vurulmuş zərərlər, müxtəlif xarakterli itki və zi-
yanlar haqqında sənədlərdən ibarətdir. Bu sənədlər arasında Quba şəhərinin
1-ci, 2-ci, 3-cü, 4-cü hissələri üzrə zərərçəkənlərin adları, qarət edilmiş və
məhv edilmiş əşyaların adı və dəyəri göstərilən ümumi siyahılar, ayrı-ayrı
vətəndaşların müraciət və ərizələri vardır. Dəymiş zərərlər haqqında hər
bir ümumi siyahı şəhərin müvafiq hissəsinin məhəllə mollasının imzası ilə
təsdiq edilmişdir, bu siyahılar həmçinin ermənilər tərəfindən qətlə yetirilmiş
sakinlərə vurulmuş zərərlər haqqında məlumatları da əks etdirir.
Ümumi siyahılardan başqa ayrı-ayrı vətəndaşlar tərəfindən Komissiya-
ya daxil olmuş müraciət və ərizələrdə də qarət edilmiş əşyaların adları, onların
hər birinin ayrılıqda dəyəri və zərərin ümumi həcmi göstərilir, bəzi hallarda
zərərin hansı şəraitdə vurulduğu təsvir edilir. Ərizələrdən göründüyü kimi,
qarətlərə və basqınlara şəhərin bütün təbəqələrinin həm zəngin, həm də
kasıb nümayəndələri məruz qalmışlar. Şəhər rəisi Ə.b.Əlibəyovun özünün,
Quba şəhəri və qəza xəfiyyə idarəsinin rəisi Məcid Qasımovun evləri qarət
edilmiş, habelə məşhur bəy nəsillərinin nümayəndələrinin – Şıxlar bəylərinin,
İbrahimbəyovların və digərlərinin evləri, o cümlədən Ə.b.Zizikskinin evi
yandırılmış və qarət edilmişdi. Bu sənədlərin arasında Quba qəzasının bay-
tar həkimi O.O.Qankın çox müfəssəl yazılmış ərizəsi maraq doğurur, belə ki,
bu ərizədə Gelovaninin və ermənilərin dəstələri geri çəkilən zaman, şəhərin
bombalanması və yandırılması təhlükəsi altında, Qubanın dinc xristian
əhalisinin zorla çıxarılması faktı öz təsdiqini tapır. Bu sənəddən aydın olur ki,
Qubadan qaçan xristianların dəstəsindən qadınlara və uşaqlara heç bir xətər
yetirilməmişdir və onlar ləzgilər tərəfindən şəhərə qaytarılaraq İbrahim bəy
Şıxlarskinin evinə gətirilmişlər.
Kitabın III fəsli iki hissədən ibarət olmaqla Quba qəzasının kəndlərinin
talan edilməsi haqqında sənədləri əhatə edir. 1-ci hissədə kənd cəmiyyətləri
starşinalarının və kənd sakinlərinin şahid ifadələri verilir, Amazaspın
dəstələrinin Bakıdan Qubaya və əks istiqamətdə bütün yolboyu Quba qəzası
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi