113
“Quba şəhərinin və Quba qəzasının kəndlərinin talan edilməsi
haqqında” sənədlər, FTK materiallarının bir hissəsi olmaqla, böyük elmi-
mənbəşünaslıq, tarixi, siyasi və diplomatik əhəmiyyətə malikdir. Eyni za-
manda, bu sənədlər 1918-ci il Quba hadisələrinin həmin dövr Bakıdakı
hakimiyyətin erməni rəhbərləri və erməni millətçiləri tərəfindən gələcək
Ermənistan dövləti üçün potensial ərazi kimi nəzərdə tutulan Azərbaycan
torpaqlarında müsəlman əhalinin sayının maksimal dərəcədə azaldılmasına
yönəldilmiş daha genişmiqyaslı əməliyyat və planlarının tərkib hissəsi
olduğunun inkaredilməz sübutudur.
Quba hadisələrinə dair Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının materialları
2007-ci ildə Qubada arxeoloji qazıntılar zamanı yüzlərlə insan cəsədlərinin
olduğu bir neçə kütləvi məzarlıqların aşkar edilməsi baxımından bu gün
daha da böyük aktuallıq kəsb edir.
Bu sənədlərin dəyəri və əhəmiyyəti onların “Fövqəladə Təhqiqat
Komissiyasının materialları” silsiləsində ayrıca toplu şəklində yenidən nəşr
edilməsini şərtləndirmişdir. Oxuculara təqdim edilən bu topluya daxil edilmiş
sənədlər öz məzmununa və xarakterinə görə, 2010-cu ildə nəşr edilmiş
və 266 sənəddən ibarət olan toplunun tam versiyasına uyğun nömrələr
saxlanılmaqla, üç fəsildə sistemləşdirilmişdir.
Sənədlər toplusunun I fəslinə Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının
üzvü, Quba hadisələrini araşdıran A.F.Novatskinin Quba şəhərinin və Quba
qəzasının yerli hakimiyyət strukturları ilə yazışmalarından ibarət olan
sənədlər daxil edilmişdir. Təcrübəli hüquqşünas olan A.F.Novatski qısa
müddət ərzində Quba hadisələrinə dair hüquqi əsası olan faktlardan ibarət
geniş həcmli material toplaya bilmişdi.
Məsələn, şəhər hakimiyyəti və sakinlərlə işləməklə yanaşı, Komis-
siya eyni zamanda nahiyə pristavları (polis idarəsinin rəisi) və starşinalar
(starşinalar) vasitəsiləQubaqəzasında yandırılmış vəqarət edilmiş kəndlərinin
siyahılarının hazırlanmasını xahiş edir. Bundan əlavə aşağıdakı konkret və
dəqiq məlumatları: bütün zərərçəkənlərin, qətlə yetirilənlərin və sərgərdanlıq
vaxtı ölənlərin adları; yandırılmış və dağıdılmış evlərin, məscidlərin, digər
tikililərin dəqiq sayı; yandırılmış və qarət edilmiş əşyaların, mal-qaranın və
s. sayı və qiyməti və s. - əks etdirən sənədlərin hazırlanması təklif olunurdu.
Bu zaman starşinaların işinin yüngülləşdiril-məsi üçün onlara tərtib edilməli
“Qərar-aktların” Azərbaycan və rus dillərində nümunələri verilirdi. (Sənəd
№ 21) Sənədlərdən aydın olur ki, komissiyanın üzvü A.F.Novatski köməkçisi
Ə.b.Xanbudaqov və şəhər rəisi Ə.b.Əlibəyov ilə birlikdə talanlar zamanı
Qubada yandırılmış evlərin və ictimai binaların sayını müəyyənləşdirmək
məqsədilə şəhərə bir neçə baxış keçirmişlər. Həmin baxışlar zamanı tərtib
edilmiş protokollar bu fəslə daxil edilmişdir. Bu protokollardan o da məlum
olur ki, baxış zamanı fotoqraf Bağırov tərəfindən yandırılmış evlərin şəkilləri
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi