Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
114
çəkilmişdir. (Sənəd № 16) Lakin, təəssüf ki, bu şəkillər nə işin içində, nə də
Parisə, Versal Sülh konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinə göndərilən
FTK–nın materialları arasında aşkar olunmamışdır.
Quba qəzasının ayrı-ayrı polis nahiyələrinin pristavları tərəfindən
təqdim edilmiş raportlardan görünür ki, kənd cəmiyyətlərinin əksəriyyəti
ümumi yığıncaqlar keçirməyə və Komissiyanın tələb etdiyi sənədləri tərtib
etməyə müvəffəq olmuşdur.
Habelə, Komissiyanın tələbinə əsasən yerli strukturlar tərəfindən
təqdim edilən və konkret informasiyadan ibarət olan sənədlər, məsələn,
Quba şəhər rəisi Ə.b.Əlibəyovun şəhər əhalisinin, o cümlədən erməni
əhalisinin sayı, yandırılmış və dağıdılmış binalar, erməni dəstələrinin Quba
şəhərinə hücumunun başlanması tarixi və s. haqda hazırladığı arayış, (Sənəd
№ 5) və s. bu kimi materiallar böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Novatskinin FTK Sədrinin adına yazdığı “Quba şəhərinin və Quba
qəzasının kəndlərinin talan edilməsi və adı çəkilən şəhərin və kəndlərin
sakinləri üzərində törədilmiş zorakılıq əməlləri haqqında” məruzəsi (Sənəd
№ 37) I fəslin ən mühüm sənədlərindəndir. Məruzədə Quba hadisələrinə
dair Komissiyanın təhqiqatlarına yekun vurulur və istintaqın müəyyən et-
diyi müqəssirlərin adları göstərilir. İkinci mühüm sənəd “Quba şəhərinin
və kəndlərinin talan edilməsi haqqında iş üzrə Fövqəladə Təhqiqat
Komissiyasının Qərarı”dır ki, (Sənəd № 38) burada qırğınlar zamanı Quba
şəhərinin müsəlman əhalisinə qarşı cinayətlərdə ifşa edilmiş şəxslərə qarşı
ittiham irəli sürülür. I fəsli Azərbaycan SSR-in məhkəmə-istintaq orqanlarının
sənədləri tamamlayır ki, həmin istintaq işi üzrə icraata 1920-ci ilin sonlarında
məhz bu orqanların çıxardıqları Qərarlar əsasında xitam verildiyi məlum olur.
(Sənədlər №№ 41-45)
Toplunun II fəsli Quba şəhərinin talan edilməsinə dair sənədləri əks et-
dirir və 2 hissəyə bölünür. 1-ci hissəyə Quba şəhər sakinlərinin şahid ifadələri
daxil edilmişdir. Bu sənədlərdə Qubada müsəlman qırğınları başlanmazdan
əvvəl və sonra, Amazaspın dəstələrinin şəhərdə olduğu günlərdə baş vermiş
hadisələr geniş təsvir edilir. 1918-ci ilin aprel-may aylarında Qubada faciəli
hadisələrin başlanmasının və inkişafının xronolo-giyasını yaratmağa imkan
verən son dərəcə qiymətli məlumatları əks etdirən bu sənədlərdə şəhərin
müsəlman əhalisinin, o cümlədən qadın, qoca və uşaqların vəhşicəsinə
qətlə yetirilməsi, onlarla müsəlman qadınlarının, həmçinin azyaşlı qız
uşaqlarının zorlanması, şəhərin məscidlərində yerli sakinlərin əsir saxlanması,
müsəlmanlaraməxsus ictimai binaların dağıdılması, kitabxanaların, kitabların,
və xüsusilə Quran kitablarının yandırılması haqqında konkret hadisələr
göstərilir, qırğınlarda iştirak edən şəxslərin adları çəkilir, qətlə yetirilmiş və
zərər çəkmiş dinc vətəndaşlar haqqında məlumatlar verilir.
Bu şəhadətlərin içindəQuba şəhərininbaşçısı Əli Abbas bəyƏlibəyovun,