111
Kərbəlayı Əhməd oğlu Qasımovun istintaq işi başlayırdı. “52 yaşlı...,
“keçmişdə iri tacir...,seçki hüququndan məhrum edilmiş...”. M.H.A.Qasımov
həmin “...Siyahıdan Çıxarış” əsasında 1938-ci il fevralın 10-da həbs olunmuş
və elə həmin gün onun haqqında cinayət işi açılmışdı. Çıxarışda müttəhimin
tərcümeyi-halı əks olunan “Müəyyən edilmiş məlumatlar” bölməsindən son-
ra “Xasiyyətnamə” hissəsi gəlirdi ki, məhz bu hissədə Qasımov haqqında
yazılan sətirlər ona qarşı irəli sürülən ittihamın əsasını təşkil etməli idi: “Anti-
sovet əhval-ruhiyyəli bir şəxs, mövcud Sovet hakimiyyətinə nifrət edir, Sovet
hakimiyyətinin guya yaxın vaxtlarda məhv olacağının labüdlüyü haqqında
təxribatçı şayiələr yayır”. (338)
20 gündən artıq davam etməyən istintaq müddətində Məşədi Hacı
Ağa “ əks-inqilabçı antisovet təbliğatı yaymaq” kimi ona qarşı irəli sürülən
ittihamı qətiyyətlə rədd edərək özünü müqəssir bilmir. Hərçənd istintaqın
gedişində onunla iki dəfə üzləşdirmə təşkil edilir və bu üzləşdirilmə zamanı
“şahidlər” ona “xatırladırlar” ki, guya bir dəfə çayxanada müştərilərin biri
qəzet oxuyarkən SSRİ-nin beynəlxalq münasibətlərinə dair məqaləni Məşədi
Hacı Ağa “uca səslə” belə “şərh etmişdi”: “Axır ki, bir azdan Sovet hakimiyyəti
məhv olacaq. İndi ona daha heç nə kömək edə bilməz”. (339)
İstintaqın “Sovet hakimiyyətinin tədbirlərindən narazılıq” və ya “par-
tiya və hökumətin rəhbərlərinə böhtan” kimi müəyyən etdiyi bu və ya digər
mülahizələrin M.H.A.Qasımov tərəfindən həqiqətən deyilib-deyilmədiyi
məlum deyil. Əslində, istintaq üçün bunun elə bir əhəmiyyəti də yox idi.
Bunlardan daha mühüm və həqiqətə daha uyğun olan sözlər – ittihamçı
tərəfin şahidlərinin ifadələrindən qırmızı xətt ilə keçən “M.H.A.Qasımovun
Quba şəhəri və qəzanın kənd əhalisi arasında böyük və inkaredilməz nü-
fuzu olması” haqqında şəhadət istintaq tərəfindən daha ciddi qəbul edi-
lirdi. M.H.A.Qasımovun adının “Az.SSR DİXK-nın Quba rayonu üzrə təsdiq
olunmuş Siyahısına” – özü də 1-ci kateqoriya ilə – düşməsinin əsl səbəbi bu
deyildimi?
“Güllələnsin. Əmlakı müsadirə edilsin” – Məşədi Hacı Ağa Qasımov
haqqında Az.DİXK Xüsusi Üçlüyü 1938-ci il martın 9-da məhz belə bir hökm
çıxarır, həmin il martın 22-dən 23-nə keçən gecə isə hökm yerinə yetirilir. (340)
Burada qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycan SSR DİXK orqanları tərəfindən
1920-1930-cu illərdə repressiyalara məruz qalmış və “xalq düşməni” elan
edilmiş keçmiş Quba qəzasının bütün sakinləri ölümlərindən sonra bəraət
almış, onların təmiz adı və şərəfi bərpa edilmişdir. Öz xalqının və ölkəsinin
həqiqətən ləyaqətli övladı və vətəndaşı olmuş bu insanların faciəvi
sonluğunun şahidi olan istintaq işləri isə çoxdan arxivlərə verilmişdi. Lakin bir
neçə on illikdən sonra onların adları yenidən, artıq başqa arxiv sənədlərində
Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının materiallarında gündəmə gəlir. Həm
də bu dəfə onlar həmin Komissiyanın sənədləri vasitəsilə ilə istər özlərinin,
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi