155
Quba şəhərinin talan edilməsi haqqında sənədlər
Quba şəhərinin sakinlərinin şahid ifadələri və müraciətləri
meyiti torpağa tapşırmışlar. Bundan əlavə, ermənilər sakinləri qarət
edir, onların qiymətli daşınan əmlaklarını əllərindən alırdılar. Son-
ra evlərə od vurmağa başladılar və şəhərin 120-yə yaxın ən yaxşı
evlərini və bağlarda 40-a yaxın mülkü yandırdılar. Quba şəhərində
müsəlmanlara qarşı ermənilərin zorakılıqları 10 gün davam etdi, son-
ra onları gürcülər əvəz etdilər və ermənilər təcili olaraq çağırıldıqları
üçün Bakıya çıxıb getdilər. Gürcülər bizimlə dinc davranır, bizə to-
xunmur və incitmirdilər. Ruslar da bizi incitmirdi. Gürcülər türklər
gələnədək Qubada qaldılar. Gürcülərin burada olduğu dövrdə, qəza
komissarı Çurayev deyilən şəxs idi, mənim də üzvü olduğum Sovet
yaradılmışdı. Ermənilər Qubadan geri çəkildikdən sonra Bakıya doğru
hərəkət edərkən yolüstü bütün müsəlman kəndlərini yandıraraq
qarət etmişdilər. Qeyd etməliyəm ki, bolşevik hakimiyyəti gələndə biz
nümayəndə Gelovanidən xahiş etmişdik ki, şəhərə girəcək dəstədə
ermənilər olmasın. Gelovani buna söz verdi, lakin buna baxmayaraq
ermənilər gəldi. Ayrı-ayrı zorakılıq hallarından aşağıdakıları bilirəm:
Qriqori adlı bir erməni özünün Qubadakı evini müsəlmana – Mol-
la Şahbalaya satmışdı, Qriqorinin oğlu evin satılmasının əleyhinə
idi. Ermənilər şəhəri ələ keçirəndə Qriqorinin oğlu Molla Şahbalanı
öldürdü. Hətta mən ermənilər getdikdən sonra şəhərə qayıtdıqda,
qəbiristanlıqda qubalı Məhəmməd Rəsul Mahmud oğlunun qarnı
yırtılmış halda meyitini, onun xəncərlə öldürülmüş arvadının və başları
kəsilmiş üç uşağının meyitlərini gördüm.
Ermənilərin əksəriyyəti gəlmə idi, hətta İran təbəələri də vardı,
lakin aralarında yerli qubalılar: qətllərdə, qarətlərdə və yanğınların
törədilməsində iştirak edən dəyirman sahibi Arutyun, qab-qa-
caq dükanının sahibi Mirzə Əmircanov, bərbər Cavad da var idi.
Başqa ermənilərin adını çəkə bilmərəm. Ermənilər onların erməni
qardaşlarının Türkiyədə və Qafqazda kürdlər tərəfindən öldürülməsinə
görə bütün müsəlmanları məhv edəcəkləri ilə hədələyirdilər. Dəstənin
başçısı Amazasp bəzi müsəlmanlara deyirdi ki, onlar dağlara qədər
bütün müsəlmanları məhv etmək əmrini almışlar, lakin müsəlmanların
bir hissəsinə rəhm etmişlər. Əlavə heç nə göstərə bilmərəm.
Tanış oldum. Hacı İsmayıl Orucov (imza ərəb hərfləri ilə)
Tərcümə etdi: E.B.Xanbudaqov (imza)
Komissiyanın üzvü: А.Novatski (imza)
AR DA, f. 1061, s. 1, iş 96, v. 14-16