109
erməni sakinlərinin yüksək vətəndaşlıq borcu, ədalət və minnətdarlıq hissinin
ifadə edilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Hərçənd, həmin dövrün sərt qanunları
nəzərə alınarsa, bu, özlüyündə kifayət qədər cəsarətli və təqdirəlayiq addım
idi. Bu sənəd, həmçinin, Quba qəzasında 1918-ci ilin hətta ən ağır və qanlı
hadisələri zamanı, Azərbaycan xadimlərinin erməni hərbi birləşmələri ilə
qəzanın yerli erməni əhalisi arasında fərq qoyduqlarının ən parlaq nümunəsi
idi. Sənəd bir daha təsdiq edirdi ki, dinc müsəlman əhalisini kütləvi şəkildə
məhv edən erməni quldurlarına qarşı əllərində silah, fədakarcasına vuruşan
müsəlman liderləri eyni zamanda qəzanın erməni sakinlərinə nəinki
toxunmamış, hətta onları bəzi soydaş-larının qisasından müdafiə etmiş və
qorumuşlar.
Burada kiçik bir haşiyə çıxaraq qeyd edilməlidir ki, Sovet hakimiyyəti
tərəfindən yalnız Quba qəzasının deyil, öz dövründə Azərbaycanın tanınmış
siyasi və ictimai xadimləri olan Əli bəy Zizikski və Həmdulla Əfəndi
Əfəndizadə məhv edilməmişlər. Bir neçə ildən sonra Quba ictimaiyyətinin
bir çox nümayəndələri, istər AXC, istərsə də Sovet hakimiyyəti illərində
əhali arasında böyük nüfuz sahibi olan insanlar artıq Stalin repressiyalarının
qurbanı olurlar. Sovet hakimiyyətinin nəzərində bu insanların ən başlıca
“təqsiri” onların öz xalqına namusla xidmət etməsindən, lakin əvvəlki – çar
və “Musavat” rejimlərində xidmət etməsindən ibarət idi. Repressiyaya məruz
qalanlar arasında çoxlu sayda 1918-ci il Quba faciələrini yaşamış, eləcə də
bolşevik-erməni birləşmələrinə qarşı vuruşlarda fəal iştirak etmiş adamlar
var idi. Az.DİXK tərəfindən həbs olunanlardan iki nəfəri isə 1918-ci ildə AXC
Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının işində bilavasitə iştirak edərək Komis-
siyaya ifadə vermiş və istintaqa kömək etmişdi.
Əli Abbas bəy Əlibəyov, Qubanın 67 yaşlı keçmiş şəhər rəisi, Az.DİXK
Quba Rayon şöbəsi tərəfindən 1937-ci il avqustun 6-da həbs edilir. 1920-ci
illər Əli Abbas bəy üçün çox gərgin və həyəcanla dolu keçir. 1920-ci aprel ayı-
nın 20-si, Azərbaycan sovetləşənədək şəhər rəisi vəzifəsində qalan Əli Abbas
bəy, narahat 1918-ci illərdə olduğu kimi, yenə də şəhəri tərk etmir, Qubaya
daxil olan Sovet qoşunu qarşısında qorxuya düşən xalqı qaçıb dağılışmağa
qoymur və vaxtilə Amazaspla təhlükəli danışıqlar apardığı kimi, yenə də özü
bolşeviklərin qarşısına çıxır. Yaranmış vəziyyətdən çox tez baş açan Əlibəyov
Azərbaycan ordusunun şəhərdə olan azsaylı zabitlərini yaxşı silahlanmış
qırmızı ordunun böyük dəstələrinə topla atəş açmaqdan çəkindirir və bu-
nunla da mütləq insan tələfatına gətirib çıxaracaq silahlı toqquşmaların
qarşısını alır.
Bununla belə, kifayət qədər tanınmış şəxs olan Əli Abbas bəy yeni
hakimiyyət tərəfindən dərhal həbs olunur, lakin bir müddət sonra azad edilir
və bu zaman onun demək olar ki, bütün əmlakı, o cümlədən, 2 mərtəbəli
evi, dükanları və s. müsadirə olunur. 1929-cu ildə o, “keçmiş qolçomaq”
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi