Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
190
orda olan hər kəsi öldürürdülər. Mən öz evimdə tək oturmuşdum.
Ətrafdan güllə, qışqırıq və inilti səsləri eşidirdim. Ermənilər evlərə soxu-
lur və sakinləri öldürürdülər. Mən qonşuya qaçdım və orada gizləndim,
burada artıq çoxlu adam var idi. Mən bir hadisə haqqında deyə bilərəm
ki, ermənilər bir evdən 17 kişini küçəyə çıxarmış və güllələmişdilər. Bu
qurbanlar arasında ata və oğul da var idi. Sonuncu bu hadisələrdən bir
həftə əvvəl evlənmişdi. Ermənilər onu öldürmək istəyəndə, atası oğluna
rəhm edilməsi və əvəzində onun özünün öldürülməsi xahişi ilə on-
lara pul təklif etdi. Ermənilər pulu aldılar, oğulu atanın gözü qarşısında
öldürdülər, sonra isə atanı öldürdülər. Ümumiyyətlə, ermənilərin
vəhşiliklərinin həddi yox idi. Həmin məhəllədə 300-ə yaxın adam
öldürülmüşdü. Onların çoxunu mən özüm dəfn etmişəm. Əksəriyyətinin
meyitləri xəncərlərlə eybəcər hala salınmışdı: əlləri, burunları kəsilmiş,
sifətləri çapılmışdı. Ermənilər yandırır və qarət edirdilər. Cəsədlər dörd
gün küçələrdə, evlərdə və həyətlərdə qalmışdı. Meyitlərin çürüməsindən
şəhəri dəhşətli üfunət iyi bürümüşdü. Dördüncü gün elə bil ki, sakit-
lik çökdü, hətta meyitləri basdırmağa başladılar. Mənə məlumdur ki,
Molla Hacı Baba Axundzadənin əlində ermənilər tərəfindən təcavüzə
məruz qalmış 78 müsəlman qızın siyahısı var. Valideynləri və qohumları
bu bədbəxtləri gizlədirlər və başlarına gələn bu biabırçılığı heç kimə
bildirmək istəmirlər. Bizdə adət belədir, düşüncə belədir. Molla Hacı
Baba Bakı şəhərindədir, ünvanı mənə məlum deyil.
Molla Hacı Babanın evində, ora çoxlu müsəlmanın toplaşmışdı,
bir erməni – Amazaspın Konstantinopoldan olan yoldaşı bizə dedi
ki, onlar müsəlmanların çoxuna ona görə rəhm ediblər ki, Molla Hacı
Baba çoxlu erməni qadınını xilas edib və hətta deyirdi ki, Şaumyan bü-
tün müsəlmanları aman vermədən qırmağı əmr etmişdi, ancaq Molla
Hacı Babanın xətrinə onlar bunu etmirlər. Bu erməninin adını bilmirəm.
Məscidin qarşısında mən Quba ermənisi Arutyun Mirzəcanovla rastlaş-
dım, o mənə dedi ki, əgər ermənilər yüz qat artıq müsəlman öldürsələr
belə, yenə də müsəlmanların ermənilərə etdiklərinə çata bilməzlər. On-
dan başqa tanış ermənilərdən heç kimi görməmişəm. Mənim daşınan
əmlakım oğurlanmayıb, iki qızımın əmlakı qarət edilib.
Əlavə heç nə deyə bilmərəm.
Oxundu. İmza (ərəb hərfləri ilə)
Tərcümə etdi: Ə.Xanbudaqov (imza)
Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının üzvü: А.Novatski (imza)
AR DA, f. 1061, s. 1, i. 96, v. 115-116