Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
186
qalmışdım. O zaman orda hakimiyyət bolşeviklərin əlində idi. Onların
başçılarından Caparidze adlı birisi mənə milis müfəttişi vəzifəsini
təklif etdi. Mən razılaşdım və İcraiyyə komitəsi tərəfindən bu vəzifəyə
təyin edildim. Bakıda mart hadisələrindən sonra mənə dəmir yolu-
nun Qudermes stansiyasına qədər düzgün hərəkətini bərpa etmək
tapşırılmışdı. Mən arxamla gələn əsgər eşelonu ilə parovozda irəli
yollandım. Yol boyu eşelonun yaxınlaşdığını görən müsəlman əhalisi
kəndləri tərk edir və qaçırdılar. Mən müsəlmanları saxlayır və yerlərində
qalmaları üçün dilə tuturdum, çünki onları heç bir təhlükə gözləmirdi.
Mənim eşelonum rus və ermənilərdən ibarət idi, amma yarıdan ço-
xunu ermənilər təşkil edirdi. Dəstədə iki min nəfərə yaxın adam var
idi. Biz Xaçmaz stansiyasına gəlib çatdıqda, bizim qatara minmiş
hansısa iki erməni burada, stansiyanın yaxınlığındakı meşədə, köhnə
Xaçmazın olduğu yerdə 120-yə yaxın kişi, qadın və uşaq meyitlərini
aşkar etdilər, meyitlər arasında rus tiplilər də var idi, amma əksəriyyəti
ermənilər idi. Mən həmin yerə getmişdim və meyitləri görmüşəm,
lakin hal-hazırda bu yeri göstərə bilmərəm. Eşelon bu xəbərdən
hiddətlənmişdi və həyəcanlanmağa başlamışdı. Eşelon Quba şəhərinə
getmək və bu hadisəyə görə onu dağıtmaq istəyirdi, çünki eşelonun
məlumatına görə, bu adamlar Şıxlar bəyləri tərəfindən öldürülmüşdü.
Mən eşelonun çətinliklə saxlayırdım. Mənim və komissarların təsiri
altında, həmçinin qubalıların danışıqlar aparmaq üçün Qubadan
nümayəndə heyəti göndərməsi haqqında alınan telefon məlumatı
nəticəsində, eşelon Qubaya getmək niyyətindən daşındı. Eşelon məni,
neytral şəxs kimi, qubalıların 2 saat ərzində bolşevik hakimiyyətinə
tabe olması ultimatumu ilə Qubaya göndərməyi qərara aldı. Üç
nəfərdən ibarət nümayəndə heyəti gəlib çıxdı və bildirdi ki, qubalılar
bolşeviklərin hakimiyyətini tanıyır və onları dəstəkləyəcəklər. Son-
ra özünü qətiyyətlə bolşevik adlandıran başqa nümayəndə heyəti
gəldi. Mən Quba şəhərinə gəldim və qubalılara təklif etdim ki, mənə
iki saat ərzində cavab versinlər: sovet hakimiyyətinə tabe olurlar ya
yox, və onlara dedim ki, rədd cavabının nəticələrinə görə cavabdeh
deyiləm. Qubalılar bir neçə nümayəndə seçdilər və onlar, bolşevizm
ideyalarının Şəriətə40 zidd olmadığı barədə sünni və şiə məzhəblərinin
dini rəhbərlərindən təsdiq aldıqdan sonra, Sovet hakimiyyətinə tabe
olduqlarını bildirdilər. Mən Quba nümayəndələrini ümumi şəkildə
bolşevizm ideyaları ilə tanış etdim. Mən bu barədə Xaçmazdakı
eşelonların komissarlarına məlumat verdim. Mən bir müddət Qubada