17
saray əyanlarının və yerli feodalların sui-qəsdi nəticəsində öldürüldü, lakin
onun ölümü Azərbaycan xanlıqları üçün İran tərəfdən olan təhlükəni aradan
qaldırmadı. İranın yeni şahı – Fətəli xan yenidən Qafqaz hökmdarlarının
itaətkarlığına nail olmağa çalışdı.
Həmin bu vaxtlar hiss olunacaq dərəcədə güclənmiş Rusiya regio-
nun istilasının ikinci mərhələsinə başladı. Bu işdə əsas istinad vasitəsi kimi
yerli xristianlara, ilk növbədə özlərinin dövlət quruluşu olmayan və rusları
öz himayədarları kimi görən ermənilərə ümid edilirdi. Qeyd edilməlidir ki,
Rusiya hökumətinin Azərbaycana dair hələ olduqca ehtiyatlı siyasət apardığı
həmin dövrdə bir çox Azərbaycan xanları özləri üçün daha böyük təhlükəni
Türkiyədə, və xüsusilə də İranda görürdülər. Rusiya imkan dairəsində,
Azərbaycan xanlıqlarını işğal etməyə yox, daha çox onları müqavilələr bağla-
maq yolu ilə özündən asılı hakimlərə çevirməyə çalışırdı, bu zaman xanlar
da daxili işlərində hədsiz hakimiyyətə malik olaraq qalırdılar. Məsələn, Quba
xanlığı ilə Rusiya hökuməti arasında artıq yaranmış münasibətlərdən irəli
gələrək, 1802-ci ildə Georgi müqaviləsi bağlanmışdı ki, bumüqaviləyə əsasən
Şeyxəli xan Quba və Dərbənd xanlıqlarının idarəçiliyinə təhkim olunmuş və
bu xanlıqların Rusiyanın tabeçiliyinə keçməsi rəsmiləşdirilmişdi. Lakin, çox
keçmədən rus qoşunlarının yürüşü istila xarakteri almağa başladı. 1801-ci
ildə Rusiya imperiyası tərəfindən Şərqi Gürcüstan ələ keçirildi. Gürcülərdən
asılı vəziyyətdə olan Qazax və Şəmşədil xanlıqları da Rusiyanın nüfuzu altına
düşdülər.
1803-cü ildə rus qoşunları Car-Balakən camaatını zəbt etdilər. 1804-
cü ilin əvvəllərində sayca böyük üstünlük təşkil edən rus qoşunları başda
Cavad xan və oğlu olmaqla fədakarcasına müqavimət göstərən Gəncə
müdafiəçilərini qan içində boğaraq şəhəri ələ keçirdilər. Gəncə xanlığı ləğv
edildi, Gəncə şəhərinin adı isə dəyişdirilərək Yelizavetpol ilə əvəz olundu.
Gəncə xanlığı ilə birlikdə Samux sultanlığı da rus qoşunları tərəfindən tabe
edildi.
Rusiya imperiyasının işğalçı uğurları İranı narahat etməyə bilməzdi
və 1804-cü ilin iyununda bu iki dövlət arasında müharibə başladı. İran
qoşunları Qarabağa soxuldular, lakin burada İbrahim Xəlil xanın ordu-
su tərəfindən darmadağın edildilər. Bu hadisənin İran şahı tərəfindən
bağışlanmayacağını bilən İbrahim Xəlil xan 1805-ci il mayın 14-də Qarabağ
xanlığı üzərində Rusiyanın protektoratının tanınması haqqında rus generalı
Sisianovla müqavilə bağladı. Şəki xanı Səlim xan da Rusiyanın protektoratını
qəbul etdi. Rusiya imperatorunun hakimiyyəti Qarabağ və Şəki xanları
tərəfindən tanındıqdan sonra İran ordusu bir daha Qarabağa soxuldu, la-
kin Şuşanı və Gəncəni ələ keçirə bilməyərək, Tiflis üzərinə hərəkət etdi.
Bu zaman Sisianov Azərbaycan xanlıqlarını istila etməkdə davam edirdi və
Şamaxı xanlığı alındıqdan sonra rus qoşunları dənizdən və qurudan Bakıya
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi