19
rianovun piyada qoşunları generalı Bulqakova 15 avqust 1810-cu il tarixli
raportundan məlum olurdu ki, nəinki Şeyxəli xan, heç qubalılar özləri də
Quba xanlığının keçmiş torpaqlarını “Böyük İmperatorun torpaqları” hesab
etmirdilər: “Quba əyaləti üsyan qaldırıb, Şeyxəli xanı Tabasarandan çağırıb, o
da tabasaranlılarla birlikdə gəlib; Quba qapanıb, çünki yollar həm o tərəfdən,
həm də bu tərəfdən kəsilibdir...». (41)
Beləliklə, 1810-cu ilin avqust ayında xalqın müstəqilliyə və azadlığa can
atmasının sübutu kimi, yalnız bu əyalətin deyil, həm də bütün Azərbaycanın
tarixinə daha bir parlaq səhifə yazmış (1804-cü il Gəncə döyüşlərindən son-
ra) məşhur Quba üsyanı başlandı.
Rus generallarının 1810-cu il avqust-noyabr aylarında bir-birinə
göndərdiyi məxfi sərəncamlar adətən “kədərli” xəbərlərlə başlayırdı: “Mən
indi Bakı komendantı general Repindən həyəcanlı xəbər aldım ki, Qubanın
demək olar ki, bütün bəyləri və xalqı, xəyanət edərək, Şeyxəliyə satılıblar,
yalnız Quba qalasının qalan sakinlər qaladakı iki batalyonla müdafiə olunur-
lar, lakin onların da Şeyxəlinin dəstəsi və üsyançılar tərəfindən hər hansı bir
rabitə əlaqələri kəsilmişdir”; (42)
“4 ildən artıq müddət ərzində Quba əyalətində hədsiz narahatçılıqlar,
soyğunçuluq və qətllər yaradan Şeyxəli bu il hətta ona müvəffəq olub ki,
Dağıstanınmüxtəlif xalqlarından topladığı quldur dəstəsi iləQuba sərhədində
peyda olaraq, Rusiyaya sədaqətini tamamilə unutmuş Quba xalqının demək
olar ki, hamısını qiyama sövq etmişdir”; (43)
“Mən təqdim edilən 1039 və 1040 №-li raportları müxtəsər kədərlə
aldım; Quba xalqının hiddətlənmiş Quba bəyləri tərəfindən sövq edilmiş
ümumi qiyamını və xəyanətini görərək, belə güman edirəm ki, burada xalqın
yelbeyinliyindən savayı digər əlavə təhrikçi səbəblər də olmuşdur ki, bunlar
da sonradan aydın olacaqdır” – deyə general Tormasov 22 avqust 1810-cu
il tarixdə plato-general Repinə yazırdı və bu zaman öz heyrətini gizlətmirdi:
“məni ən çox sarsıdan sizin baş rəisinizə tabe edilmiş qoşunların anlaşılmaz
məyusluğudur. Mən başa düşə bilmirəm, niyə bütöv 2 alay Quba qalasında
qapanıbdır və tamamilə hərəkətsiz qalır, halbuki mən göstəriş vermişdim ki,
qala üçün lazımi qarnizon saxlayaraq, dəstə yaratmaq və yelbeyin Şeyxəliyə
qarşı hücuma keçmək lazım idi”. (44)
Rus qoşunlarının məyus olması heç də səbəbsiz deyildi. Belə ki, nəinki
“qiyamçıların”, hətta rusların Azərbaycan bəylərindən olan “sınanmış və
sadiq müttəfiqlərin”in davranışı da buna əsas verirdi. Məsələn, öz dəstəsi
ilə Xıdırzində postundan hərəkət edən mayor Levitskinin raportunda deyi-
lirdi: “Ayın 13-ü səhər 2000-ə yaxın piyada və süvarilərdən ibarət düşmən
göründü və mənim öz dəstəmlə yanından keçməli olduğum yüksəklikləri ələ
keçirdi. Onu həmin yüksəkliklərdən vurub saldırmaq mümkün olmadıqda,
mənim yanımda olan bakılılar bəyan etdilər ki, dağların sağ tərəfində yol
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi