Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
18
yaxınlaşdılar. Bakının təslim olmaqdan imtina etməsinə cavab olaraq şəhər
dəniz donanması tərəfindən atəşə tutuldu və yalnız bundan sonra Bakı ha-
kimi Hüseynqulu xan şəhəri təslim etməyə razılıq verdi. 1806-cı il fevralın
8-də Hüseynqulu xan Bakı qapılarının önündə general Sisianovla görüşərkən
xanın qohumlarından biri generalı öldürdü.
Komandansız qalan rus ordusu Sara adasına tərəf geri çəkildi. Sisia-
novun ölümü haqqında xəbər tutan İran qoşunları növbəti dəfə Qarabağa
soxuldular və Şuşanı mühasirəyə aldılar. İbrahim Xəlil xan ailəsi ilə birlikdə
Xankəndi şəhərinə köçdü. Ruslar bu köçə şübhə ilə yanaşdılar və mayor
Lisaneviçin başçılıq etdiyi rus əsgərlərindən ibarət dəstə, xanın düşərgəsinə
hücum edərək, İbrahim Xəlil xanı və onun bütün ailəsini öldürdü. Bu hadisə
Şəki şəhərində ruslara qarşı üsyanın başlanmasına səbəb oldu və nəticədə
Şəki xanı rus qoşunlarını öz torpaqlarından qovub çıxardı. Rus ordusu isə
öz növbəsində Şuşadakı qarnizonunun köməyinə çataraq, Qarabağı İran
qoşunlarından azad etdi.
Şahın məğlubiyyəti Bakı və Quba xanlıqlarının taleyini həll etdi. Rus
qoşunları Azərbaycan xanlıqları üzərinə hərbi əməliyyatlar apardığı za-
man Şeyxəli xan da öz mövqeyini dəyişərək onun düşmənləri – İranın və
Türkiyənin xeyrinə Rusiya ilə qarşıdurma yolunu seçdi. Onun bu addımı
qarşısında Rus komandanlığı Şeyxəli xanın müstəqilliyinə son qoymağı
qərara aldı. 1806-cı ilin sentyabrında Bulqakovun komandanlığı altında
rus qoşunları Quba üzərinə hərəkət etdilər və onlara müqavimət göstərən
Azərbaycan qoşunlarını oktyabrın əvvəlində darmadağın edərək şəhəri tut-
dular. Lakin Qubanın alınması bu əyalətin heç də ruslara tamamilə məğlub
olması demək deyildi. Belə ki, Şeyxəli xanın başçılığı altında qubalıların dağlı
xalqlarla birlikdə rus istilasına qarşı ittifaqda təqribən 5 illik fədakarcasına
müqavimət hərəkatı başlandı. Rus qoşunlarının böyük hissəsinin Quba
xanlığını tərk edərək İran və Türkiyə ilə müharibəyə getməsindən istifadə
edən Şeyxəli xan öz müttəfiqi Surxay xan Qazıqumuqlu ilə birlikdə 1807-
1808-ci illərdə demək olar ki, bütün xanlıqda öz hakimiyyətini bərpa edə bil-
di. 1809-cu ilin yanvarında o, Qubanı ələ keçirməyə çalışsa da məğlubiyyətə
uğradı. (39)
Qafqazdakı Rus komandanlığının yüksək rütbəli hərbçilərinin 1806-
1811-ci illərdə Qubada olan vəziyyətlə bağlı yazışmaları Qubalı Şeyxəli
xan onlar üçün nə qədər ciddi rəqib olduğunu göstərir. Hərçənd, bu
yazışmalarda Şeyxəli xan əvvəllər “yelbeyin” kimi qınanırdı. Bunun səbəbi
yəqin ki, Şeyxəli xanın “tam səmimiyyətlə tövbə edəcəyi, quldurluq həyatına
son qoyacağı və Quba və Dərbənd əyalətlərində narahatçılıq yaratmayacağı
təqdirdə İmperator Həzrətləri tərəfindən mərhəmətlə əfv ediləcəyi və ona
Böyük İmperatorun torpaqlarında layiqli təminat və sığınacaq veriləcəyi”
barədə ona edilən vədlərə məhəl qoymaması idi. (40) Lakin, polkovnik Ad-