251
hökumətini təşkil və ona başçılıq etmişlər. AXC dövründə öz mövqeyini və təsirini
itirməsinə baxmayaraq, partiya Azərbaycan Parlamentində ayrıca fraksiya ilə təmsil
olunmuşdur. May 1918 - noyabr 1920-ci il tarixdə Ermənistan Respublikasının ha-
kim partiyası olmuşdur. Ermənistan sovetləşdirildikdən sonra qeyri-leqal vəziyyətə
keçmiş, üzvlərinin əsas hissəsi mühacirət etmişdir.
23Şamaxı hadisələri nəzərdə tutulur. 1918-ci il 30 (18) mart Bakı hadisələri
ilə demək olar ki, eyni vaxtda Şamaxı qəzasında azərbaycanlı qırğınları başlanmışdır.
Şamaxı şəhəri iki dəfə - əvvəlcə Bakıdan göndərilmiş bolşevik-erməni qoşunları və
yerli erməni və molokan əhalisindən ibarət hərbi birləşmələr tərəfindən irimiqyaslı
hücuma məruz qalmış, şəhərinin müsəlmanlar yaşayan hissəsi əsasən yandırılmış,
3 minə yaxın azərbaycanlı əhali vəhşicəsinə qətlə yetirilmiş və qarət edilmişdir.
Qırğınlardan 4 gün sonra İsmayıl Xan Ziyadxanovun başçılıq etdiyi bir neçə
yüz atlıdan ibarət Gəncə qoşunları Şamaxıya köməyə gəlmiş, erməni-molokan
dəstələri şəhəri tələsik tərk etmişlər. Gəncə qoşunları erməniləri təqib etmiş, onların
qərargahının yerləşdiyi Mədrəsə kəndində onlarla vuruşmuş, ermənilər molokan
kəndi Qozlu-Çaya çəkilmişlər. İsmayıl Xanın molokanlarla ermənilər təhvil verilməsi
və müsəlmanlara qarşı hərbi əməliyyatların dayandırılması haqqında molokan-
larla apardığı danışıqlar nəticə verməmişdir. Bakıdan Şamaxıya böyük sayda hərbi
sursat və yaxşı silahlanmış 3 minlik erməni ordusunun gəldiyini öyrənən İsmayıl
Xan, qoşunları ilə birgə Şamaxını tərk etməyə məcbur olmuş, Şamaxının bütün
müsəlman əhalisinə müvəqqəti olaraq şəhərdən çıxmağı məsləhət görmüş, əhalinin
böyük hissəsi Gəncə qoşunları ilə birlikdə getmişdir. 1918-ci il aprel ayının təxminən
10-da Stepan Lalayev, Tatevos Əmirov və d. başçılıq etdiyi seçmə erməni hərbi
birləşmələri Şamaxıya ikinci dəfə hücum edərək bütün müsəlman məhəllələrini,
azərbaycanlıların erməni məhəlləsində olan evlərini, şəhərdəki bütün 13 məscidi,
o cümlədən 800 illik tarixi olan məşhur Cümə məscidini, azərbaycanlılara məxsus
bütün ticarət və mülki obyektlərini tamamilə yandıraraq qədim şəhəri xarabazarlığa
çevirmişlər. Şəhərdə 5 min evdən yalnız 4-5 bina, o cümlədən erməni və rus kilsələri
salamat qalmışdır. Minlərlə dinc azərbaycanlı əhali, o cümlədən qadınlar, uşaqlar,
qocalar görünməmiş qəddarlıqla qətlə yetirilmiş, evlərində və sığınacaq tapdıqları
məscidlərdə diri-diri yandırılmışlar. Şamaxı şəhərinin 21.127minmüsəlman əhalisinin
8 min nəfərdən çoxu öldürülmüş, şəhərə və sakinlərə vurulan maddi zərər 1 milyard
manatdan artıq təşkil etmişdir. Qırğınlar həmçinin Şamaxı qəzasının kəndlərini də
əhatə etmiş, ümumilikdə 110 azərbaycanlı kəndi yandırılmış, dağıdılmışdır və ziyan
çəkmişdir. Kəndlərdə yalnız hücumlar nəticəsində və əsirlikdə, 4359 nəfəri qadın və
uşaq olmaqla, 10.341 min nəfər dinc sakin qətlə yetirilmişdir. Bir neçə ay dağlarda,
meşələrdə, çöllərdə sərgərdanlıq edən kənd əhalisi, həmçinin başqa şəhər və
qəzalara üz tutmuş qaçqınlar arasında soyuqdan, aclıqdan və xəstəlikdən ölənlərin
sayı on minlərlə ölçülürdü. Şamaxının müsəlman kəndlərinin əhalisinə vurulan mad-
di zərər 607.167.420 rubl. təşkil etmişdir.
24Aleksandroviç (Litovski) Aley Adamoviç – (1882-?), hüquqşünas,
milliyətcə litva tatarlarından. 1919-cu ilin sentyabrında Azərbaycan dairə Məhkəmə
Palatasının andlı iclasçılar sırasına daxil edilmişdir. 5 dekabr 1918-ci ildə Məmməd
Xan Təkinskinin məsləhəti ilə AXC Hökumətinin yaratdığı Fövqəladə Təhqiqat Komis-
siyasının tərkibinə daxil edilmişdir. FTK-nın Bakı qrupunda işləmişdir, Komissiyanın
Qeydlər