249
Türkiyə hakimiyyətinin təqiblərindən qorxaraq İrəvana, sonra isə Şuşa şəhərinə
getmişdir. 1905-1907-ci illərdə türk və azərbaycanlı əhalisinə qarşı törətdiyi çoxsaylı
qanlı təcavüzkar əməlləri ilə tanınmışdır. 1908-ci ildə digər daşnak xadimlərlə
birlikdə çar hökuməti tərəfindən həbs edilmiş və 15 il müddətinə Sibirə sürgün
edilmişdir. 1913-cü ildə oradan qaçmağa müvəffəq olmuş, əvvəl Avropaya, 1914-
cü ildə Konstantinopola getmişdir. Birinci dünya müharibəsi zamanı 3-cü erməni
könüllü drujinasının komandiri olmuş, 1915-ci ildə Van, Bitlis və Xizən döyüşlərində
iştirak etmiş, yerli türk əhalisinə qarşı qırğınlar törətmişdir. 1917-ci ilin fevralında
Rusiyada, Alaşkert rayonunda polis dəstələrinin başçısı təyin edilmişdir. 1918-ci ilin
əvvəlində Bakıya gəlmiş, burada erməni hərbi birləşmələrinə başçılıq etmişdir. Bakıda
Erməni Milli Şurasının üzvü olmuşdur. Qızıl Ordunun 3-cü briqadasının komandiri kimi
1918-ci il mart-sentyabr aylarında Bakıda və Azərbaycanın regionlarında erməni
silahlı dəstələrinin dinc müsəlman əhaliyə qarşı hücumlarına rəhbərlik etmişdir.
1918-ci il may ayının əvvəllərində Quba qəzasında müsəlman qırğınları törətmişdir.
Xüsusi qəddarlığı ilə ad çıxarmışdır. Başçılıq etdiyi silahlı dəstəni “cəza dəstəsi”,
özünü erməni xalqının qəhrəmanı və onun maraqlarının müdafiəçisi adlandırırdı.
Hücuma keçən və 1918-ci ilin sentyabrın 15-də Bakını azad edən Qafqaz İslam Or-
dusu və azərbaycanlıların hərbi hissələri qarşısında cəbhəni tərk etmiş, əsgərlərini
başsız qoyaraq İrana qaçmışdır. Birinci dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra
Ermənistana qayıtmış, Nor Bəyazid regionunda Ermənistan ordusunun komandiri
təyin olunmuşdur. Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra həbs edilmiş,
1921-ci ilin fevralına Yerevan həbsxanasında erməni kommunistlər tərəfindən
öldürülmüşdür.
16Sənəddə Quba qəzasında zərərçəkən kəndlərin sayı düzgün
göstərilməmişdir. FTK-nın sənədlərinə əsasən müəyyən edilmişdir ki, 1918-ci ilin
aprel-may aylarında baş vermiş hadisələr zamanı Quba qəzasında ən azı 167 kəndə
ziyan vurulmuşdur.
17Quba qəzasının zərərçəkən kəndlərinin adlarında səhvlərə yol verilmişdir.
18Sənəddə 1918-ci il aprel-may aylarında Quba hadisələri zamanı qətlə
yetirilənlərin və yaralananların sayı düzgün göstərilməmişdir. Yalnız ayrı-ayrı
cəmiyyətlərin starşinaları tərəfindən təqdim edilmiş adlar göstərilməklə düzülmüş
siyahılar üzrəmüəyyən edilmişdir ki, Quba qəzasının kəndlərindəmüsəlman qırğınları
nəticəsində 580 nəfər qətlə yetirilmiş, 55 nəfər yaralanmış, dağlarda və meşələrdə
sərgərdanlıq vaxtı qorxudan, xəstəliklərdən və aclıqdan 781 nəfər ölmüşdür.
19Bu rəqəm, Novatskininməruzəsində qeyd edildiyi kimi, ermənilər tərəfindən
yalnız Quba qəzasının kəndlərinə vurulan zərəri əks etdirir. Sənəddə Quba şəhərinin
sakinlərinə dəyən ziyanın məbləği – 63 703 760 rubl ümumiyyətlə göstərilməmişdir.
20Şaumyan Stepan Georgiyeviç – (1878-1918), tanınmış bolşevik xadimi.
1900-cü ildən RSDFP-nin üzvü. 1917-ci ilin mart ayında qiyabi olaraq Bakı fəhlə
deputatları Sovetinin sədri seçilmiş, Bakı bolşevik təşkilatının rəhbərlərindən biri
olmuşdur. 1917-ci ildə “Bakinskiy raboçiy” və “Sosial-demokrat” bolşevik qəzetlərinin
redaktoru. 1917-ci ilin oktyabr ayının əvvəllərində hakimiyyətin Sovetlərin əlinə
keçməsi uğrunda mübarizədə Cənubi Qafqaz bolşeviklərinin taktikasını hazırlayan
Cənubi Qafqaz bolşevik təşkilatlarının birinci qurultayına rəhbərlik etmişdir. 1917-ci
ilin dekabrında RSFSR xalq komissarları Soveti tərəfindən Qafqaz məsələləri üzrə
Qeydlər