Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
108
siyasi şəraitdə qohumları və dindaşları ilə bərabər Quba qəzasının erməni
kəndi Kilvarın əhalisi də Həmdulla Əfəndinin müdafiəsinə qalxır. Həmdulla
Əfəndinin istintaq işində bu kəndin 90 nəfər erməni kəndlisi tərəfindən
imzalanmış bir sənəd var. Bu sənəddə deyilir: “Biz, 1927-ci ilin 19 avqust
tarixində, aşağıda imza edən Kilvar kəndinin sakinləri, öz imzamızla təsdiq
edirik ki, Gələgah kəndinin sakini vətəndaş Həmdulla Əfəndiyev bizə qarşı
həmişə xeyirxah olmuşdur, bizə xeyirdən başqa heç bir pisliyi dəyməmişdir;
əlavə olaraq, 1905-ci ildə iğtişaşlar zamanı qonşu kəndlərə bizimlə daima dinc
dolanmağı məsləhət görmüşdür və hər cür münaqişələrin qarşısı alınmışdır.
1918-ci ildən 1920-ci ilədək həm bizə, həm də bizim əmlakımıza toxunmağa
heç kimə imkan verməmişdir, ümumiyyətlə heç vaxt bizimlə qonşularımız
arasında milli ədavət aparmamışdır. Bütün bu yuxarıdakı işləri o, mənfəət
niyyəti ilə yox, açıq ürəkdən etmişdir. Bu səbəbdən biz, aşağıda imza edənlər,
yuxarıda deyilənləri nəzərə almağınızı xahiş edirik və imzalayırıq”. (330) Bu-
nun ardınca əksəriyyəti erməni əlifbasında olan 90 sakinin imzası gəlirdi.
(Sənədin surəti kitabdakı fotoşəkillərə əlavə edilmişdir).
Çox maraqlıdır ki, kilvarlı ermənilər bu sənədin – “Qərarın” yalnız
imzalanması ilə kifayətlənməyərək, ayrıca məktubla Kilvar Kənd Sovetinin
sədri A.A.Ambarsumova onların imzalarını möhürlə təsdiq etmək xahişi ilə
müraciət etmiş və bu xahiş yerinə yetirilmişdi. (331)
Lakin bu məktub əhvalatı bununla bitmirdi. Belə ki, istər məktubun
məzmunundan, istərsə də erməni əhalisinin fəallığından açıq-aydın nara-
hat olan istintaq, belə bir məktubun nəinki tərtib edilməsi, həm də
A.A.Ambarsumov kimi rəsmi şəxs tərəfindənmöhürlə təsdiq edilməsi ilə bağlı
olaraq Quba qəzasının Dəvəçi Dairəsi Kilvar Kənd Sovetinin sədri – Ambar-
sum Aleksandroviç Ambarsumovu dindirir, və həmin dindirmənin gedişində
üzə çıxan daha bir məqam xüsusi diqqət tələb edir. A.A.Ambarsumov bildirir
ki, “O, Həmdulla Əfəndinin yaxşı davranışı ilə bağlı belə bir sənəd - Qərar
verməkdən imtina etdikdə... Kilvar kəndinin sakinləri öz adlarından iltizam
verdilər ki, bütün sonrakı nəticələrə görə Kənd Soveti yox, əhali özü cavab-
dehdir”. (332)
Bu məktub, təbii ki, həbsdə olan Həmdulla Əfəndinin taleyinə təsir
göstərmir. 4 mart 1928-ci il tarixində o, “Sovet quruluşu idarəçiliyinə
qarşı cinayətlərdə və quldurluqda iştirakda” ittiham edilir, 17 iyul 1928-ci
ildə isə Az.DSİ Kollegiyası tərəfindən “sosial müdafiənin yüksək cəzasına
– güllələnməyə” məhkum edilir. (333) Hökm Oktyabr İnqilabının 10 illiyi
münasibətilə elan olunmuş amnistiyanın Həmdulla Əfəndi Əfəndizadəyə
şamil edilməməsi haqqında Az.SSR təhlükəsizlik orqanlarının vəsatəti təsdiq
edildikdən dərhal sonra – 1929-cu il avqustun 3-də yerinə yetirilir. (334)
Lakin Kilvar ermənilərinin bu məktub-müraciətinin əhəmiyyəti yalnız,
onu imzalayan və bu hərəkətin “nəticələri” üçün cavab verməyə hazır olan