Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
98
Lakin, tale, erməni bolşeviklərinin simasında onunla çox acı bir “zarafat”
etdi. 1921-ci il yanvar ayının ortalarında Ermənistanın bolşevik hakimiyyəti
guya Ermənistanın möhkəmləndirilməsinə dair planları müzakirə etmək adı
ilə erməni zabitlərinin yığıncağını çağırdı. Sparapet Tovmas Nazarbekyan
bolşeviklərə, erməni zabitlərinin əksəriyyəti isə Nazarbekyana inanaraq bu
yığıncağa gəldi. Yığıncaq hökumətin iclas zalında keçirilməli idi, lakin gələn
zabitlərin sayı o qədər çox idi ki, meydana çıxmalı oldular. “3 minə yaxın ge-
neral və zabit, parad geyimində, yeni hakimiyyətə qulaq asmaq üçün mey-
danda toplaşmışdı. Əslində isə bu, tələ idi. Meydan mühasirəyə alındı və
zabitlər – həbs edildilər. Ermənistanın Kommunist hakimiyyəti həbs edilmiş
zabitləri... Bakıya köçürmək qərarına gəldi. Ancaq onlar hətta qandallanmış
aslanlardan da qorxurdular. Bu məqsədlə, yolda qiyam qaldırmaq iqtidarında
olan erməni zabitlərini Yerevanda öldürmək qərarına gəldilər. Şəhərdə atəş
səsləri eşidilməsin deyə, onları balta ilə doğramaq qərarı verildi. Məşhur
Amazasp Srvandstyan ...məhz belə bir vəhşiliklə öldürüldü... Erməni məhbus
zabitinin dediyinə görə, Amazasp, görünür, özünü müdafiə edirmiş,
əlbəyaxa vuruşmanın səs-küyü eşidilirdi və Amazaspın səsi həbsxananın hər
yerinə yayılırdı: “Nacinslər, məgər adamı belə öldürərlər!” Dəhşətli təfərrüat:
Amazaspın bədəni və başı o qədər eybəcər hala salınmışdı ki, oğlu onu
yalnız keçə çəkmələrindən tanıya bilmişdi”. (312)
* * *
1920-ci ildə arxivə göndərilmiş “Quba şəhəri və Quba qəzasının
kəndlərinin talam edilməsi haqqında” istintaq işi düz 70 il sonra, XX əsrin
80-ci illərinin sonlarında, Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının materialları
və ümumən, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixinə aid sənədlər “üzə
çıxarılarkən” azərbaycanlı mütəxəssislərin və alimlərin ixtiyarına verildi. Bu
dövr, keçmiş SSRİ-də aparılan yenidənqurma prosesi və bunun nəticəsində
əvvəllər “məxfi” saxlanılan arxiv fondlarının açılması ilə, eyni zamanda,
1988-ci ilin fevralında azərbaycanlılara qarşı erməni təcavüzünün yeni
mərhələsinin – Dağlıq Qarabağ, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin
başlanması ilə səciyyələnirdi. Həmin münaqişənin tarixinin əsaslı surətdə,
sənədlərə istinadən işıqlandırılması zərurət olaraq ortaya çıxdı. Arxivlər
açıldıqca və sənədlər araşdırıldıqca, azərbaycanlıların ermənilər tərəfindən
kütləvi surətdə qırılması, repressiyalara məruz qalması, öz dədə-baba
torpaqlarından qovulması və digər, soyqırımı kimi xarakterizə edilə
biləcək dəhşətli faktlar aşkarlanırdı. Bu baxımdan, 1918-ci ilin mart-sent-
yabr aylarında Azərbaycanın şəhər və qəzalarında baş verən hadisələr, o
cümlədən Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının fəaliyyəti sayəsində hüquqi
cəhətdən araşdırılmış və sənədlərlə rəsmiləşdirilmiş Quba hadisələri,