Azərbaycan xalqına qarşı dəfələrlə həyata keçirilmiş faciəvi, heç nə ilə bəraət

qazandırılmayan və uzun müddət ərzində lazımi siyasi-hüquqi qiymətini al-

mayan təcavüzlər zəncirində xüsusi yer tutur.

Bu sənədlərdən göründüyü kimi, FTK-nın üzvü Andrey Fomiç Novats-

kinin başçılıq etdiyi kiçik istintaq qrupu Quba hadisələrinin araşdırılmasına

1918-ci ilin dekabr ayının əvvəlində başlayır. Hazırlıq mərhələsində təşkilati

işlərin kifayət qədər yüksək səviyyəsi, yerli hakimiyyət orqanlarının yardımı,

Novatskinin özünün və onun köməkçilərinin fədakar əməyi sayəsində

təhqiqat qrupu təxminən bir ay ərzində, ümumi həcmi 451 vərəq olan 3

cilddən ibarət istintaq sənədlərini toplayaraq tərtib edir. Bu dövr ərzində

Novatski Quba şəhərinin 20-dən çox sakinini, Quba qəzasının isə otuz sa-

kinini – əsasən kənd cəmiyyətlərinin starşinalarını, eləcə də istintaqın əsas

şahidlərindən biri olan David Gelovanini şəxsən dindirir. İstintaq qrupu

tərəfindən yüzlərlə digər sənədlər – əhaliyə dəymiş zərərlər haqqında qərar

aktları, qətlə yetirilənlərin, yaralananların siyahıları və s. toplanır.

Həmin sənədlər 1918-ci il Quba hadisələrinə müxtəlif nəzərlərdən

baxmağa, həmçinin Quba şəhərinin və Quba qəzası kəndlərinin dinc

sakinlərinə vurulan mənəvi və maddi-fiziki zərərlərin miqyasları haqqında

kifayət qədər geniş təsəvvür yaratmağa imkan verir. Bununla belə, komis-

siya tərəfindən nəzərdə tutulmuş bir sıra məsələlərin yerinə yetirilməsi,

demək olar ki, mümkün olmur. Belə ki, elə birinci iş günü Novatski yerli

orqanlara müxtəlif xarakterli sorğular verir, məsələn, Quba şəhərinin daimi

sakinlərindən şahid ola biləcək müsəlmanların adlarının, habelə erməni qul-

dur dəstələrinin Quba şəhərinə hücumu zamanı yaralanmış və şikəst edilmiş

sakinlərin siyahılarının təqdim edilməsini xahiş edir. Sənədlərdən məlum olur

ki, Komissiya Qubada yaşayan digər xalqların nümayəndələrini – “müsəlman

əhalisinə qarşı zorakılıq əməli törətməmiş və erməni quldur dəstələrininQuba

şəhərinə hücumu, onun talan edilməsi və müsəlman əhalisinə qarşı zorakılıq

halları haqqında məlumat verə biləcək” Quba sakinlərini də şahid qismində

dindirmək niyyətində idi. Lakin, dindirilən şahidlərin arasında belə insanların

olmaması göstərir ki, Komissiya hansı səbəblərdənsə bu niyyətini həyata

keçirə bilməmişdir. Novatskinin sorğusuna Quba şəhərinin pristavlarından

birinin verdiyi cavab – “hal-hazırda Quba şəhərinin I hissəsinin ərazisində

başqa dinə mənsub olanlardan kimsə yoxdur” kimi qeyd, (313) təbii ki, bu-

rada qənaətbəxş izahat sayıla bilməz.

Həmçinin, FTK tərəfindən dindirilənlərin arasında sadəcə hadisələrin

şahidi olmayaraq, Amazaspın dəstələrinə qarşı silahlı müqavimətin əsas

təşkilatçıları, Quba qəzası ictimaiyyətinin tanınmış, nüfuzlu nümayəndə-

lərindən - Əli bəy Zizikski, Həmdulla Əfəndi, Möhübəli Əfəndi, Hətəm

Ağa Cağarvi və başqalarının olmaması sual doğurur. Bu da məlumdur ki,

Quba hadisələrindən dərhal sonra həmin xadimlər tərəfindən baş vermiş

1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman

əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi