dən çox yeni qəbir gördüm. Mənə dedilər ki, adamlar qəbirlərdə 4-5 nəfər

birlikdə, yaxud iki-iki dəfn edilmişdir”. (294)

Lakin, özü-özlüyündə aydındır ki, 2000-dən çox cənazə bir şəhər

qəbiristanlığında dəfn edilə bilməzdi. Güllələnən müsəlmanların ermənilər

tərəfindən (habelə, ermənilərin göstərişi ilə cəsədləri dəfn etmiş qubalılar

tərəfindən) basdırılması haqqında ifadələrin olmaması onunla izah edilir ki,

sağ qalan bütün sakinlər güllələnmək qorxusundan demək olar ki küçəyə

çıxmamış, çıxanlar isə, o cümlədən ermənilərin çağırışına cavab olaraq

öz həmşəhərlilərini dəfn etməyə gedən kişilər, artıq geri qayıtmamışlar.

Ermənilər tərəfindən yaralanmış və ya şikəst edilmiş sakinlərin, o cümlədən

istintaqa ifadə verə biləcək şahidlərin olmaması da məhz bununla izah edilir

və şəhərin 1-ci müsəlman hissəsinin pristavının aşağıdakı məlumatı ilə təsdiq

edilir: “Quba şəhərinin I hissəsinin ərazisində erməni quldurları tərəfindən

yaralanan və şikəst edilənlər yoxdur və ola da bilməz, çünki onlar çox sərrast

atırdılar və bir güllə əvəzinə 40-50 güllə işlədirdilər. Bundan əlavə, onlar

qabaqlarına çıxan hər kəsi xəncərlə doğrayır, ölənə qədər tüfəngdən atəşə

tutur, öldürəndən sonra isə meyitləri eybəcər hala salırdılar”. (295)

Bu cəhətdən şəhər pristavları tərəfindən Fövqəladə Təhqiqat

Komissiyasının qətlə yetirilmiş, yaralanmış və şikəst edilmiş şəxslər haqqında

sorğusuna cavab olaraq təqdim etdikləri bir sənəd Quba şəhərində qırğınlar

zamanı qətlə yetirilmiş insanların dəfn olunması qaydaları haqqında çox

vacib şəhadət sayılır: “Erməni dəstələrinin və bolşeviklərin hücumu qarşısında

qorxudan ölənlər – Quba şəhərinin 100 nəfərdən artıq sakini. Bunlar-

dan əlavə, 300 nəfər naməlum gəlmə insanlar – ermənilər və bolşeviklər

tərəfindən öldürülmüşlər və meyitləri Quba şəhərində, bir qəbirdə əlli cəsəd

olmaqla dəfn edilmişdir”. (296)

Lakin, həmin Abbas bəy Həsənbəyovun ifadəsindən göründüyü kimi,

hətta kütləvi məzarlıqda dəfn edilmək kimi dəhşətli aqibət də günahsız

erməni qurbanlarının hamısına qismət olmamışdı: “May ayında Xaçmazdan

Qubaya gedərkən yol kənarındakı xəndəklərdə müsəlmanların çaqqallar və

digər vəhşi heyvanlar tərəfindən gəmirilmiş meyitləri uzanıb qalmışdı. (297)

Bu yerdə, əlbəttə ki, Quba faciələrinin əsas günahkarları, Quba şəhəri

və qəzasının on minlərlə müsəlman sakininin həyatına son qoymuş və ya

taleyinə ağır təsir etmiş dəhşətli qırğınların icraçılarının, ilk növbədə Quba

hadisələrinin iki əsas “qəhrəmanının” – Gelovaninin və Amazaspın özlərinin

taleyi haqqında danışmaq münasib olardı.

1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman

əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi