Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
94
* * *
FTK-nın sənədlərindən göründüyü kimi, David Gelovani istintaq
tərəfindən iki dəfə dindirilmişdi. Onun ifadələri son dərəcə dolaşıq,
ziddiyyətli, həqiqətdən uzaq olmaqla hadisələrin təsvirində demək olar ki, bir
birini təkrarlayan qubalıların ifadələri ilə heç də həmişə üst-üstə düşmürdü.
Aydın deyildi ki, “Qudermes stansiyasına qədər dəmir yolu ilə hərəkəti bərpa
etmək” tapşırığı almış milis müfəttişi D.Gelovanini niyə naməlum istiqamətdə
hərəkət edən 2000 nəfərlik, əsasən ermənilərdən ibarət olan əsgər eşelonları
müşayiət edirdi və yaxud, guya “aralarında rus tipli, lakin daha çox ermənilərin
olduğu təxminən 120 kişi, qadın və uşaqmeyitləri” (298) gördüyü yerin demək
olar ki, dəqiq koordinatlarını verən və özünün oraya haradansa peyda olmuş
iki erməni tərəfindən gətirildiyini iddia edən Gelovani, bununla belə, həmin
yeri göstərməkdən imtina edirdi. Nəhayət, hakimiyyətin rəsmi nümayəndəsi,
partiya üzvü və bu səbəbdən intizama tabe olan bir şəxs mərkəzin heç
bir səlahiyyətləri olmadan, yalnız “qəzəblənmiş” və “həyəcanlanmağa
başlayan” erməni əsgərlərindən ticarət eşelonunun tələbi ilə öz yolun-
dan dönərək, Qubaya daxil ola və “neytral şəxs” kimi dinc əhalidən 2 saat
ərzində Sovet hakimiyyətinin tanınmasını tələb edə bilərdimi?! Gelovaninin
özünün dediyinə görə, bu yolla o, guya ki, qəzəblənmiş erməni əsgərlərinin
eşelonunu “sakitləşdirməyə çalışırdı”, hərçənd, məntiqə görə, həmin eşelon
“öldürülmüş 120 erməniyə görə” Qubada Sovet hakimiyyətini qurmaq-
dansa, onu doğrudan da “darmadağın etməli” idi. Eləcə də, qeyd etmək
lazımdır ki, Gelovaninin özünün Qubada necə peyda olması ilə bağlı verdiyi
ifadə M.C.Bağırovun yuxarıda göstərilən və həqiqətə daha çox uyğun olan
versiyası ilə uyğun gəlmirdi. (299) Lakin, D.Gelovanini dindirən A.F.Novatski
bu məsələlərin dərinliyinə getməyərək, onun bilavasitə dinc sakinlərin ölü-
mü , şəhərdəki evlərin və ictimai binaların yandırılması ilə başa çatmış birinci
Quba hadisələrindəki rolunu aydınlaşdırmağa çalışırdı. Burada D.Gelovani
həm özünün, həm öz dəstəsinin və hətta Amazaspın günahını tam inkar
edirdi: “Mən və Amazasp Quba şəhərindən geri çəkilərkən bizim dəstə heç
bir zorakılığa yol verməyib, heç kimi öldürməyib, evləri yandırmayıb, hara-
dasa aşağıda bir ev yanırdı, amma o top gülləsindən alışmışdı”. (300) Bu za-
man, insanların ölümü ilə nəticələnmiş ləzgilərlə atışmalarda iştirakını inkar
etməyərək, Gelovani özünü təmizə çıxarmağa çalışırdı: “Mən iki gün ərzində
ləzgilərə müqavimət göstərdim və onlara təslim olmadım, əvvəla, çünki zabit
ləyaqətim bunu etməyə yol vermirdi, ikincisi də, mən təslim olmaq haqqında
təklif almamışdım, əksinə, təslim olduqdan sonra bütün dəstəm ilə birlikdə
güllələnməyəcəyim haqda heç bir təminat olmadan, təhdidedici təkliflər
alırdım”. (301) Lakin Gelovani öz ifadələrində Quba şəhəri və Quba qəzasının
dinc əhalisinə qarşı Amazaspın dəstələri tərəfindən törədilmiş zorakılıq