Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
100
faciələr haqqında yubanmadan şahid ifadələri toplamaq məqsədilə bir növ
komissiya yaradılmışdı. Bəzi məlumatlara görə, hələlik aşkar edilməyən bu
sənədlərin bir hissəsi 1990-cı illərin ortalarınadək Dağıstanın arxivlərində
saxlanılırdı. (314) Lakin, qəribədir ki, FTK-nın materiallarında nəinki həmin
sənədlər, hətta belə bir mühüm tədbir haqqında məlumat belə öz əksini
tapmamışdır.
Novatskinin istintaq qrupu tərəfindən Ə.Zizikskinin və Həmdulla
Əfəndinin dindirilmədiyini bu zaman Bakıda Azərbaycan Respublikası Parla-
mentinin fəaliyyətə başlaması (1918-ci il 7 dekabr) və onların Quba qəzasından
nümayəndə kimi parlamentin işində iştirakı ilə qismən izah etmək olar.
Komissiya tərəfindən dindirilən qubalıların arasında, naməlum səbəb-
lərdən, istefada olan polkovnik Hacı Ələkbər Məşədi Mahmud oğlu adlı bir
şəxs də yox idi. Halbuku, bu adam hələ 1918-ci il iyulun 18-də, yəni FTK
yaradılandan təxminən üç gün sonra, Komissiyanın sədri Ə.Xasməmmədova
və komissiya üzvlərinə məktubla müraciət edərək, onlardan təcili surətdə
Quba qəzasına gəlmələrini və erməni cəza dəstəsi tərəfindən törədilmiş
vəhşilik və vandalizm faktlarını təsbit etmələrini xahiş etmişdi. Məktubun
müəllifi, Qubada üç mindən artıq uşaq, qadın və qocaları ağlasığmaz
qəddarlıqla qətlə yetirmiş və “şəhərin böyük hissəsini qəbiristanlığa çevirmiş”
ermənilərin cinayət əməllərini təsdiq edən “çoxlu sənəd və kifayət qədər
canlı şahidlərin olduğunu” qeyd edərək, bu cinayətin təşkilatçılarının və
icraçılarının – “Şaumyanın, Caparidzenin, hərbi komissar Korqanovun, qatil
D.A.Gelovaninin, cəllad Amazaspın, onun köməkçisi Nikolayın və digərlərinin”
həbs olunmasını və hərbi tribunala verilməsini tələb edirdi. Məktubun so-
nunda, “bu müraciətin, evləri xarabalıqlara çevrilmiş, qohumları isə günahsız
olaraq qan içində boğulmuş on minlərlə qubalıların fikrini ifadə etdiyi” qeyd
olunaraq, bir daha təcili tədbirlərin görülməsi tələb edilirdi. (315)
Bununla belə, artıq yuxarıda deyildiyi kimi, Quba şəhərinin özündən
FTK-nın istintaq qrupuna ifadə vermiş müsəlman şahidlərin sayı 20
nəfərdən bir qədər artıq idi. Quba hadisələrinin miqyası və minlərlə ölçülən
zərərçəkənlərin sayı ilə müqayisədə istintaq işində şahid ifadələrinin azlığı,
ilk növbədə, istintaq qrupunun imkanlarının həddən artıq məhdud olması
ilə izah olunurdu. Belə ki, Quba şəhər hakimiyyəti tərəfindən təqdim edilmiş
texniki heyət istisna olmaqla, Qubada fəaliyyət göstərən istintaq qrupu
A.F.Novatskinin özündən və onun köməkçisi, eyni zamanda tərcüməçi
Əyyub bəy Xanbudaqovdan ibarət idi. Məhkəmə müstəntiqlərinin təsəvvür
edilməz dərəcədə çatışmazlığı və vaxt məhdudiyyəti ümumən FTK-
nın fəaliyyətinin əsas problemi idi ki, bu da, şübhəsiz, ölkənin müxtəlif
regionlarında təhqiqatlar aparan istintaq qruplarının işində əks olunurdu.
Bunu A.F.Novatskinin Quba şəhərinin Pristavına ünvanladığı 11 dekabr 1918-
ci il tarixli məktubu da təsdiq edir. Həmin məktubda Novatski erməni quldur