101
dəstələrinin Qubaya basqını haqqında Komissiyaya məlumat verə biləcək
şəhərin daimi müsəlman sakinlərindən təxminən 15-20 nəfərin adlarının
bildirilməsini xahiş edir. Təsadüfi deyil ki, Novatski tərəfindən dindirilən
şahidlərin əksəriyyəti Quba ictimaiyyətinin nüfuzlu şəxsləri – şəhər rəisi, hər
iki dini cəmiyyətin – şiə və sünnilərin yüksək rütbəli ruhaniləri, habelə digər
hörmətli şəhər sakinləri olur.
İfadə verən şəxslərin arasında həmçinin Quba qəzası kənd cəmiy-
yətlərinin tanınmış nümayəndələri, o cümlədən Xaçmaz nahiyəsindən Şıxlar
bəylərindən biri – Həsən bəy Şıxlarski, Dəvəçi nahiyəsinin pristavı, Həmdulla
Əfəndinin qardaşı, Şəmsəddin Əfəndiyev, Alpan kəndinin mülkədarı Bəybala
bəy Qayıbov və başqaları var idi. Bu şahidlərin, həmçinin aralarında 7 yaşlı
oğlan və onun anasının da olduğu digər zərərçəkənlərin ifadələri ilə, 1918-
ci ilin aprel-may aylarında Qubada baş vermiş faciəli hadisələrin ümumi
mənzərəsi yaranırdı. D.Gelavanini çıxmaqla, dindirilənlər arasında qeyri-
müsəlman şahidlərin, xüsusilə də yəhudi əhalisinin nümayəndələrinin
olmadığı barədə artıq yuxarıda deyilmişdi. Komissiyaya müraciət edənlərin
arasında Quba şəhərinin erməni əhalisinin nümayəndələri də yox idi ki,
bunun da yeganə səbəbi erməni sakinlərin guya həmin vaxt hələ şəhərə
qayıtmadıqları ola bilməzdi. Quba şəhərinin 1-ci hissəsinin pristavının, onun
nahiyəsində “başqa dinə mənsub şəxslərin” olmadığı haqqında yuxarıda
göstərilən qeydi heç də şəhərdə ümumiyyətlə ermənilərin olmadığından
xəbər vermirdi. Bu halda Novatskinin Quba şəhərinin Pristavına ünvanladığı
məktubdakı şahidlərin seçimi ilə bağlı digər xalqların nümayəndələrinə dair
xüsusi bir tələbin - “Quba şəhərinin və Quba qəzasının müsəlman əhalisinə
qarşı heç bir zorakılıq törətməyən” – nə dərəcədə rol oynayıb-oynamadığını
isə söyləmək çətindir. (316)
Lakin, erməni sakinlərin bu dövr şəhərdə olmaması kimi izah əsas
götürələrsə belə, qeyd etmək lazımdır ki, əvvəlcədən, və ya hadisələrin
gedişi zamanı tələsik Bakıya köçmüş Quba erməniləri əgər zərər çəkmiş
olsaydılar, 1918-ci il mart hadisələri zamanı zərər çəkmiş bir neçə bakılı
soydaşları kimi, onların da Bakı şəhərinin özündə FTK-ya müraciət etmək
imkanları var idi. Burada FTK-nın Bakıda və qəzalarda fəaliyyət göstərdiyi
şərait və zaman – 1918-ci ilin sonu, 1919-cu ilin birinci yarısı – nəzərə
alınmalıdır. Belə ki, həmin dövr Bakı quberniyası İngiltərə komandanlığının
idarəçiliyində idi, və erməni əhalisi öz başçıları ilə birlikdə, saysız şikayətlərlə
bütün mümkün instansiyalara – Azərbaycan hökumətinə, Türkiyə, daha sonra
İngiltərə komandanlığına, müxtəlif xarici missiyalara və s. müraciət etməklə,
görünməmiş bir fəallıq göstərirdilər.
Belə olan halda, 1917-1918-ci illərdə Quba ermənilərinin müsəlmanlar
tərəfindən zorakılığa məruz qalması haqqında hər hansı sübut və ya
sənədlərin olmaması guya “Quba şəhərində erməni əhalisinin qətlə
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi