167
Quba şəhərinin talan edilməsi haqqında sənədlər
Quba şəhərinin sakinlərinin şahid ifadələri və müraciətləri
yardım gözləyirdilər. Atışmada mülki əhalidən 70 nəfər həlak oldu.
Ləzgilərdən 200 nəfər ölmüşdü. Üç gündən sonra Xaçmazdan bir top
və 40 nəfərdən ibarət dəstə bolşeviklərə köməyə gəldi və şəhəri atəşə
tutmağa başladı. Nəhayət, altıncı gün bolşeviklər şəhəri tərk etməyə
başladılar. Müstəntiqlər Manuylov və Estman35 istisna olmaqla, bütün
rus məmurları, əczaçılar və ermənilərin hamısı onlarla birlikdə çıxıb
getdilər. Ağacanyanın dəstəsi geri çəkilərkən Bulvar küçəsinə od vur-
du və Bazar küçəsində 16, Komendant küçəsində 7, şəhərin kənarında,
köhnə həbsxananın yaxınlığında isə 35 nəfəri qətlə yetirdi. Dəstədən
olan bir erməni kerosin hopdurulmuş əski parçasını yandıraraq Cümə
məscidinin hasar qapısına atdı. Lakin bunu görən bir müsəlman
tərəfindən dərhal yanğın söndürüldü. Dəstə, geri çəkilərkən ləzgilərlə
atışırdı. Dəstənin önündə bolşeviklərin şəhərdən çıxardıqları ermənilər
və ruslar gedirdilər. Onlardan aşağıdakılar öldürüldü: M.Kasparov,
erməni keşişi, rus keşişi, əczaçı Qolubçık, aksiz məmuru Poloxnıy, dok-
tor Mixels, meşəbəyi Abrasimov, erməni Aleksandr Boqdanov, Du-
xan Poqosov. Ölənlərdən bir neçəsinin meyiti bolşeviklər tərəfindən
götürüldü, qalanları isə yerindəcə qaldı. Onların kimin, bolşeviklərin
və ya ləzgilərin gülləsindən öldüyü müəyyən edilməmişdir.
Bu hadisələrdən iki həftə sonra biz məlumat aldıq ki, Bakıdan
gəlmiş bolşevik dəstəsi Nizovaya kəndində düşübdür və Quba
şəhərinə istiqamət götürüb. Aprelin sonunda dəstə Xaçmaz kəndinə
yaxınlaşdı. Bu kəndin sakinləri onun yolunu kəsdi. Atışma başlandı
və 2 gün davam etdi. Müsəlmanlar artıq dəstənin qarşısını almaq
iqtidarında deyildilər və dəstə, özünə yol açaraq, Quba şəhərinə tərəf
hərəkət etdi. Yalnız ermənilərdən ibarət olan dəstənin başında məşhur
erməni daşnaksakan Amazasp, öz köməkçisi Nikolayla birlikdə, durur-
du. Dəstədə, həmçinin, bələdçi və işbilən adam sifətilə, “Dəyirmançı”
ləqəbli Quba ermənisi Arutyun Ayrapetov da var idi. Dəstə may ayının
1-də səhər üç yoldan şəhərə girdi. Dəstədə ən azı üç min adam, dörd
top və səkkiz pulemyot var idi. Qətllər və qarətlər başlandı. Elə birinci
gündə şəhərin aşağı hissəsində 715 müsəlman, özü də əksəriyyəti
qadınlar və uşaqlar, qətlə yetirildi. Böyük Şosse və Bazar küçələri
darmadağın edildi. Dəstə şəhəri dörd hissəyə böldü və hər hissədə
qərargah yaratdı: birinci qərargah Leontyev bağının yanında, ikin-
ci – erməni kilsəsinin hasarının içində, üçüncü – dağda, müsəlman
qəbiristanlığının yaxınlığında və dördüncü, mərkəzi qərargah isə
Yəhudi qəsəbəsindəki təpədə yerləşirdi. Ermənilərin azğınlıqları da-