Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
168
vam edirdi: onlar ikinci gün şəhərin 1-ci və 2-ci hissələrində, 1012
nəfər - əksəriyyəti şəhərin kasıb təbəqəsindən və iranlı təbəələrdən
ibarət olan kişilər qətlə yetirildilər. Qarətlərin də arası kəsilmirdi. Mən
nümayəndə qismində Amazaspın yanına yollandım və ondan qətlə
yetirilənlərin cəsədlərinin torpağa tapşırılmasına icazə verməsini
xahiş etdim. O rədd cavabı verdi. Amma ata mindi və mənimlə şəhərə
gəldi. Burada o, mənim yanımda, əsgərlərə müraciət edərək onları
qətlləri və qarətləri dayandırmağa çağırdı. Mənim zənnimcə, bu öyüd-
nəsihət qeyri-səmimi idi və əsgərlər onu əks mənada başa düşməli
idilər. Sonra o, məscidin qabağındakı meydana yollandı və orada
toplaşmış müsəlmanlara aşağıdakı nitqlə müraciət etdi: “Mən əslən
Ərzurumdanam. Uzun müddət türklərlə vuruşmuşam. Mən erməni
xalqının qəhrəmanıyam və onun mənafelərinin müdafiəçisiyəm. Mən
öz cəza dəstəm ilə bura sovet hakimiyyəti tərəfindən iki həftə əvvəl
burada öldürülmüş ermənilərin qisasını almaq üçün göndərilmişəm.
Sizin müsibətiniz mən sabah dağa qalxdıqda (bu zaman əlini topların
durduğu dağa tərəf uzadır) başlayacaq. Sabah mən dağa qalxacağam
və şəhəri bombalayaraq bünövrəsinədək yer üzündən siləcəyəm. İndi
mənim Digah və Alpan kəndlərində döyüşlərim gedir. Sonra, sizlərə od
vuraraq, Üçgün və Kımıl kəndlərinə keçəcəyəm, Şah Dağa çatacağam
və siz onda anlayacaqsınız ki, erməniləri öldürmək nə deməkdir. Mən
buraya qayda-qanun yaratmağa və sovet hakimiyyəti qurmağa yox,
öldürülmüş ermənilərə görə sizdən qisas almağa göndərilmişəm”.
Zorakılıqlar, qətllər, qarətlər 9 gün davam etdi. Sonra mən qətlə
yetirilənlərin dəfn edilməsi xahişi ilə yenidən Amazaspın yanına
yollandım. Arutyun Ayrapetov adlı birisi mənim yanımda ona məruzə
etdi və mən erməni dilini bildiyim üçün məruzəni başa düşdüm. Ayra-
petov deyirdi ki, şəhərdən Nikolay pulları ilə üç milyona yaxın pul, 6
milyona yaxın məbləğdə bütün qızıl və qadınların qızıl zinyət əşyaları
toplanmışdır, öldürülmüş hər bir erməniyə görə 200 müsəlman öldü-
rülmüş, zorlanmış bir erməni qadınına görə 75 müsəlman qadın və
qız zorlanmış, ermənilərdən qarət olunanların hamısı geri alınmış,
təxminən 90 evə od yandırılmışdır. Ayrapetov öz məruzəsini aşağıdakı
sözlərlə bitirdi: “İş başa çatdırılmışdır, kifayətdir, gedək”. Həmin bu
vaxt bütün şəhərdə evlər yanırdı. Bazar küçəsində 16 yerdə evlər və
mağazalar yanırdı. İşində yarım milyon rubl dəyərində qənd, çay və
manufaktura mallarının olduğu ərzaq anbarına mənim gözlərimin
qarşısında həmin bu A.Ayrapetov və 12 nəfərlik topçular tərəfindən od