Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
174
və məni küçəyə çıxardılar. Onlar məni digər müsəlmanlarla birlikdə
şəhərin içi ilə apardılar. Bizi artıq xeyli adamın yığışdığı Molla Hacı
Babanın evinin yanına gətirdilər. Mollanı çölə çıxardılar. Ermənilərin
rəisi Amazasp – keçmiş Quba ermənisi Krikor (Qriqori) də onun yanında
idi, – molladan erməni keşişinin harada olduğunu soruşmağa başladı.
Molla və biz cavab verdik ki, o, bu yaxınlarda bolşeviklərlə birlikdə
şəhərdən çıxıb getmişdir, lakin indi harada olduğu bizə məlum deyil.
Amazasp mollanı öldürməklə hədələdi. Mağazadan bir gürcü çıxdı və
ermənilərə dedi ki, molla çoxlu erməni xilas edib. Ermənilər gürcüyə
tərəf götürüldülər və onu öldürmək istədilər. Gürcü qaçdı və gizləndi.
Axırda mollanı öldürmədilər və onu buraxdılar. Molla Amazaspdan
xahiş etdi ki, öz əsgərlərinə qətl və qarətləri davam etmələrinə qadağa
qoysun. Amazasp cavab verdi ki, bu qədər adamı dərhal dayandırmaq
iqtidarında deyil. Amazasp elə oradaca toplaşmış adamlara nitqlə
müraciət etdi. O dedi ki, onu bura ona görə göndəriblər ki, öldürdüyü-
müz ermənilərə görə bizim hamımızı məhv etsin, lakin o bizə rəhm
etdi. O, buraya qayda yaratmağa gəlib və tələb edir ki, biz dinc yaşayaq
və ermənilərin hakimiyyətini tanıyaq. Bundan sonra bizi evlərimizə
buraxdılar. Ermənilər doqquz gün qarətlər və qətllər törətdilər. Onlar
şəhərdə bir çox evləri yandıraraq doqquzuncu gün çıxıb getdilər. Mən
Amazaspın dəstəsində tanış ermənilərdən yalnız bayaq adını çəkdiyim
tüfəng və xəncərlə silahlanmış Krikoru görmüşəm. Bizim şəhərdə bir
neçə erməni evi yandırılıb, lakin əksəriyyəti salamat qalıb. Hamı de-
yir ki, ermənilər evlərini Amazaspın dəstəsi ilə çıxıb gedərkən özləri
yandırıb. 1905-ci ildə bizim Qubada bir erməni də zərər çəkməmişdi.
Ermənilər məni son köynəyimə qədər soydular, yalnız əynimdəkilər
qalıbdır. Ayrı-ayrı zorakılıq hallarını görməmişəm. Mənim qohum və
yaxınlarımdan heç kim qətlə yetirilməyib. Eşitdiyimə görə, ermənilər
xeyli müsəlman qızlarını zorlayıblar, lakin onların ad və soyadları mənə
məlum deyildir. Əlavə heç nə deyə bilmərəm.
Oxundu. İmza (ərəb hərfləri ilə)
Tərcümə etdi: Ə.Xanbudaqov (imza)
Komissiyanın üzvü: А.Novatski (imza)
AR DA, f. 1061, s. 1, iş 96, v. 45