177
Quba şəhərinin talan edilməsi haqqında sənədlər
Quba şəhərinin sakinlərinin şahid ifadələri və müraciətləri
gün belə bir dəhşətli vəziyyətdə qaldıq. Yalnız dördüncü gün erməni
carçılar müsəlman kişiləri qollarında ağ sarğı ilə çıxmağa və cəsədləri
dəfn etməyə çağırdılar. Çoxları bu çağırışa çıxdı, lakin daha evə
qayıtmadı, çünki onların hamısı ermənilər tərəfindən güllələnmişdilər.
Biz hamımız yenidən gizləndik. Cəsədlər ermənilər gedənə qədər
küçələrdə qaldı. Qətlə yetirilənlərin əksəriyyəti qadınlar və uşaqlar
idi. Bir çoxlarının başları kəsilmişdi. Mən xəncərlərlə doğranmış çox-
lu qadın meyitləri görmüşdüm. Ayrı-ayrı zorakılıq hadisələrindən
mənə aşağıdakılar məlumdur: Məşədi Heybətin bütün ailəsini
qırıblar; Əli Axund oğlunun arvadını və oğlunu öldürüblər və onları
elə həyətlərində basdırıblar; ermənilər Əli Paşa Kərbəlayı Məhərrəm
oğluna onlar üçün pul və bir neçə qız gətirməyi əmr etdilər və bu
əmri yerinə yetirmədiyinə görə, onun gözlərinin qarşısında oğlunu
süngülərlə dəlik-deşik etdilər, həm də, gözlərini, sifətini və qarnını
deşirdilər, onun özünü isə yalnız döydülər; Kərbəlayı Məşədi Tağının
özünü və 14 nəfərdən ibarət ailəsinin hamısını qətlə yetirdilər, yalnız
yaralı bir uşaq ölülərin cəsədləri arasında gizləndiyi üçün sağ qalmışdı.
Doqquzuncu gün biz nümayəndələrimizi Amazaspın yanına
onun dinc sakinləri qətlə yetirməkdə və qarət etməkdə davam edən
adamlarından şikayətə göndərdik. Amazasp bizəmeydanda toplaşmağı
tapşırdı və öz qərargahından bizim yanımıza gəldi. Biz müsəlmanların
önündə Molla Hacı Baba Axundzadə durmuşdu. Amazasp əlini ona
uzatdı, lakin Axund əlini geri çəkərək, onu belə sözlərlə qarşıladı:
“Bu hakimiyyət deyil. Siz bolşevik deyilsiniz, siz oğru, qatil, vəhşi və
soyğunçusunuz. Biz sizə müqavimət göstərməmişik. Nəyə görə bu
qədər insanı öldürdünüz və öldürməkdə davam edirsiniz?” Amazasp
buna belə cavab verdi: “Bizə sizlər və türklər tərəfindən öldürülmüş
qardaşlarımıza – ermənilərə görə dənizin (Xəzər) sahillərindən Şah
Dağa qədər olan bütün müsəlmanları Şirvanda (Şamaxıda) qırdığımız
kimi məhv etmək və evlərinizi yerlə yeksan etmək əmri verilmişdir.”
Amma mən sizə rəhm etdim. Bağışla, molla, müharibə vaxtı belə hallar
qaçılmazdır”.
Elə həmin gün ermənilər şəhərdən çıxıb getdilər. Əlavə etməliyəm
ki, Amazasp nitq söylədiyi vaxt bir neçə erməni Dəmirçi Məmməd
Əlinin evinə - ərinin və atasının ölümünə ağlayan dul arvadın və
qızın yanına - soxularaq onun qızını zorlayırdılar. Qışqırtı qopdu.
Təcavüzkarlar gizləndilər. Amazasp onların axtarılıb tapılmasını əmr
etdi. Mən Amazaspın dəstəsində silahlı Quba erməniləri Arutyunu,