Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
28
XIX əsrin birinci rübünün böhranlı hərbi-siyasi hadisələri Azərbaycanın,
o cümlədən Quba əyalətinin etnik mənzərəsini əhəmiyyətli dərəcədə
dəyişmişdi. “Qafqaz xalqlarının ram edilməsi prosesində çoxmillətli dövlətin
mahiyyəti haqqında çar elitasının təsəvvürü dəyişilmişdi... Çar hökuməti öz
vəzifəsini belə etnik rəngarəngliyin kökünü kəsməkdə görürdü. Təsadüfi deyil
ki, o bu siyasətini islamın nüfuzdan salınması və müsəlman zadəganlığının
legitimliyinə (qanuniliyinə) son qoyulması ilə başlayır. Artıq XIX əsrin birinci
rübündə çar hökumətində belə bir plan təsdiq olunur: müsəlman xan və
bəylərin hakimiyyətini zəiflətmək məqsədilə, yerli inzibati orqanlara rus
nümayəndələri ilə yanaşı iki digər xristian millətinin, erməni və gürcülərin
də nümayəndələri cəlb edilsin. 1820-ci illərin sonlarında İrandan və Osmanlı
imperiyasından mütəmadi olaraq ermənilərin İrəvan ərazisinə köçürülməsinə
başlandı. 1828-ci ildə I Nikolayın əmri ilə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqları
ümumi “Erməni əyaləti” adı ilə birləşdirildi və xristian qaçqınlarının bu əyalətə
yerləşdirilməsi xüsusilə geniş vüsət aldı. 1839-cu ildə Tiflisdə baş koman-
dan erməni əhalisinin müsəlman bəylərinin hakimiyyətindən azad edilməsi
haqqında qərar qəbul etdi, çünki, onun fikrinə görə, “xristian olan ermənilər
müsəlman ağaların hakimiyyəti altında qala bilməzlər”. (69)
Lakin Quba əyalətinin vəziyyətinin təsvir edildiyi sənədlərdən görün-
düyü kimi, bu əyalətin əhalisi yalnız dini mənsubiyyətinə görə deyil, həm də
hakimiyyətə “bağlılığına” görə nəzərə alınırdı. F.A.Şnitnikov “Quba əyalətinin
əhalisinin çox hissəsinin sünni təriqətindən olan müsəlmanlardan, az
hissəsinin isə erməni və yəhudilərdən ibarət olduğunu” vurğulayaraq, onların
fərqli xüsusiyyət və xarakterləri barədə öz “təsviri”ndə yazırdı: “Müsəlmanlar
bərəkətli və məhsuldar torpaqlarda yerləşməklə, az zəhmətlə həyat üçün
lazım olan bütün nemətləri əldə edirlər, daha boş və məzmunsuz həyat
sürürlər, bu səbəbdən də onlara bir sıra naqis ehtiraslar hakim kəsilmişdir:
pul hərisliyi, şəhvət, məkr, digər dinə mənsub olanlara qarşı nifrət, (bu
sonuncuların qarşısında onlar öz həmməzhəbinin cinayətini gizlədərək, al-
lah qarşısında yalandan and içməkdən belə çəkinmirlər), həmçinin qisasçılıq
(bu zaman öz doğmalarına belə rəhm etmirlər). Onların tərifəlayiq cəhətləri
isə dinə ciddi riayət etmələri, qonaqpərvərlik və havadarlıq, təqib olunana
sığınacağın verilməsidir.
Ermənilərin sayı burada son dərəcə azdır, onlar sakit həyat tərzi
sürür, zəhmətkeşdirlər və öz qanunlarını ciddi şəkildə müdafiə edərək, rus
hökumətinə sadiqdirlər.
Yəhudilərin fərqləndirici xüsusiyyətləri inadcıllıq, yalançılığa meyl, var-
dövlətin yığmağa hərislik, müsbət cəhətləri isə dini qaydalara ciddi riayət
etmələridir”. (70)
F.A.Şnitnikov tərəfindən yaxşı “xasiyyətnaməsinə” layiq görülən
yeganə millət – ermənilər, bununla belə, kütləvi qaydada yayıldıqları digər